AQSh va Eron kelishuvi. Nimalar ma’lum?

AQSh va Eron o‘zaro anglashuv memorandumini kelishib oldi, u butun front bo‘ylab, shu jumladan Livanda 60 kunlik otashkesim amal qilishi hamda Ho‘rmuz bo‘g‘ozi kemalar qatnovi uchun ochilishini ko‘zda tutadi. Bu hujjat matni e’lon qilinmadi, uning aniq shartlari ma’lum emas. Erondagi manbalar memorandumda 14 ta band borligini aytishmoqda, ammo Amerika tomoni buni tasdiqlamagan. Memorandumni imzolash marosimi 19 iyun kuni Shveytsariyada o‘tkaziladi. Shundan keyin 60 kun mobaynida tomonlar yakuniy tinchlik kelishuvi ustida ishlashi va bahsli masalalar, jumladan, Eron yadroviy dasturi bo‘yicha kelishib olishi taxmin qilinmoqda. Isroil o‘zini ushbu kelishuv ishtirokchisi deb hisoblamayapti. Isroildagilar o‘z qo‘shinini Livandan olib ketmoqchi emas, shuningdek, «Hizbulloh» tomonidan hujum qilinadigan bo‘lsa, javob qaytarishi haqida ogohlantirmoqda.

AQSh tomoni nimalar dedi?

Donald Tramp AQSh Eron portlariga nisbatan joriy etilgan harbiy-dengiz blokadasini bekor qilishini, Eron esa Ho‘rmuz bo‘g‘ozini ochishini ma’lum qildi. «Butun dunyodagi kemalar, dvigatellaringizni ishga tushiring. Neftni oqizing!» – deya yozdi AQSh prezidenti Truth Social ijtimoiy tarmog‘ida. Ammo bu xabardan Ho‘rmuz bo‘g‘ozi aynan qachon va qanday shartlar asosida ochilishini bilib bo‘lmaydi.

The New York Times gazetasiga bergan intervyusida Tramp Eron bilan kelishuv kemalarning Ho‘rmuz bo‘g‘ozi orqali «doimiy ravishda bepul o‘tishi»ni ta’minlashini aytgan. Tramp Xitoy raisi Si Jinping va Rossiya prezidenti Vladimir Putinga neft inqirozini hal qilishga yordam bergani, «Ho‘rmuz bo‘g‘ozi blokadasiga aralashmagani» uchun minnatdorchilik bildirgan.

Trampning so‘zlariga ko‘ra, Eronning uranni boyitish dasturi faqat harbiy bo‘lmagan maqsadlar bilan cheklanadi. Biroq, bu masala bo‘yicha hozircha kelishuv yo‘q. Tomonlar Eronda uranni boyitish ishlarini 20 yilga to‘xtatish masalasida muzokaralar olib bormoqda. NYT yozishicha, Tramp «15 yillik muddatga ham rozi bo‘lishini bildirgan».

Erondagilar nimalar dedi?

Eron davlat agentliklari manbalariga ko‘ra, anglashuv memorandumi 14 banddan iborat. U butun front bo‘ylab, jumladan Livanda harbiy harakatlarni darhol va doimiyga to‘xtatishni, Amerika dengiz blokadasini to‘xtatishni, Ho‘rmuz bo‘g‘ozini ochishni, shuningdek, Eronning xorijda muzlatilgan 24 milliard dollarlik aktivlari qaytarilishini o‘z ichiga oladi.

Ushbu 14 bandda AQSh bilan yakuniy kelishuv faqat uranni boyitish, sanksiyalarni bekor qilish va Eron iqtisodiyotini tiklashga taalluqli bo‘lishi, Eronning raketa dasturi va «qarshilik ko‘rsatish kuchlari»ni qo‘llab-quvvatlash masalalari (aftidan, Livandagi «Hizbulloh» kabi Eron proksi kuchlari nazarda tutilmoqda) muzokaralar kun tartibidan «mutlaqo chiqarib tashlanishi» ham ta’kidlangan.

Eron Milliy xavfsizlik oliy kengashi kotibiyati bayonotida islom respublikasi memorandumni kelishish orqali «dushman ustidan uzil-kesil ustunlikka erishishni yakunlagan».

Yevropadagilar nima dedi?

Buyuk Britaniya, Fransiya, Germaniya va Italiya yetakchilari memorandumni olqishlashdi va Eronning yadroviy dasturi bo‘yicha aniq qadamlarga javoban sanksiyalarni bekor qilishga tayyor ekanliklarini e’lon qilishdi. «Eron hech qachon yadro quroliga ega bo‘lmasligi kerak. Biz buning uchun AQSh, Eron va Xalqaro atom energetikasi agentligi bilan birga ishlashga tayyormiz», – deyiladi yevropaliklarning qo‘shma bayonotida.

Isroildagilar nima demoqda?

Isroil bosh vaziri Binyamin Netanyahu Eron va AQSh kelishuvi yuzasidan munosabat bildirmadi. Ammo mamlakat mudofaa vaziri Israel Kats Netanyahu bilan birgalikda «olib borilayotgan aniq siyosat»ga ko‘ra, Isroil mudofaa armiyasi «chegarani va Isroil aholi yashash manzillarini jihodchi guruhlardan himoyalash» uchun cheklanmagan muddat davomida Livan, Suriya va G‘azo sektorida qolishini ma’lum qildi. U agar Eron Livandagi amaliyoti tufayli Isroilga hujum qiladigan bo‘lsa, Isroil bunga javoban «butun kuchini ishga solgan holda zarba berishi» haqida ogohlantirdi. Uning so‘zlariga ko‘ra, bu pozitsiya Trampga ham yetkazilgan.

Isroil milliy xavfsizlik vaziri Itamar Ben-Gvir Eron va AQSh kelishuvi Isroilga hech qanday majburiyat yuklamasligi, chunki Isroil «banan respublikasi» emasligi va AQShga bo‘ysunmasligini aytgan.