“Tajovuzning mafkuraviy boshlanishi” - ekspertlar Duginning chiqishi haqida

Aleksandr Duginning Markaziy Osiyo suverenitetini inkor qilishi – Rossiya elitasi ichidagi kayfiyatni ochib beradi. Chunki u oddiy mafkurachi emas, balki o‘taketgan millatchilik, imperiyabozlik va urushqoqlikni soxta-ilmiy asoslovchi siyosiy figuradir. “Geosiyosat”ning navbatdagi sonida siyosatshunoslar bu propagandachining shovinistik faoliyati va Kremlning tutumlariga e’tibor qaratdi.

— Aleksandr Dugin kim va uning bayonotlari nimani anglatadi?

Shuhrat Rasul: Bugungi Rossiya siyosiy elitasi do‘stona munosabatlar o‘rnatilgan davlatlarni ham asta-sekin dushman obraziga aylantirish bilan shug‘ullanmoqda. Dugin, Solovyov, Prilepin kabi shaxslar vaqti-vaqti bilan imperiyachi va shovinistik ruhdagi bayonotlar bilan ommaga chiqariladi, kerak bo‘lsa rag‘batlantiriladi, mukofotlanadi. Masalan, Solovyov yangi yil arafasida Rossiyaning eng oliy ordenlaridan biri bilan taqdirlangan edi. Markaziy Osiyoga qarshi bayonotlar bilan Solovyovdan keyin sahnaga Aleksandr Dugin chiqarildi.

Savol tug‘iladi: Dugin kim? Aslida u marginal qatlamlar mafkurasining targ‘ibotchisi hisoblanadi. Uning 1990-yillarda Eduard Limonov bilan birga Natsional-bolsheviklar partiyasiga asos solgan. Limonov rus matbuotida haddan tashqari marginalligi sabab “Edichka” laqabi bilan tanilgan. Dugin uzoq vaqt uning eng yaqin ittifoqchisi bo‘lgan, keyinchalik yo‘llari ajralgan. Bugun esa rus ommaviy axborot vositalari Duginni possovet Rossiyasidagi go‘yoki jiddiy olim sifatida talqin qiladi, uning faoliyati hatto ayrim manbalarda bo‘rttirib ko‘rsatiladi. Aslida esa u ko‘chirmachi, o‘zlashtirilgan g‘oyalarni “yangi mafkura” sifatida taqdim etayotgan shaxsdir. Uning asosiy konsepsiyasi “yevrosiyochilik”, XIX–XX asr boshlaridagi imperiyaviy tafakkur, xususan britaniyalik geograf Makinder nazariyalarining deyarli nusxasidir.

Makinder dunyoni quruqlik (Heartland) va dengiz (Rimland) kuchlariga ajratib, ularning doimiy qarama-qarshiligini tasvirlagan. Bu qarashlar o‘z davri uchun muayyan mantiqqa ega bo‘lgan bo‘lishi mumkin, ammo XXI asr sharoitida ular urushni targ‘ib qiluvchi eskirgan g‘oyalardir. Dugin esa “Heartland” atamasini “yevrosiyochilik” bilan almashtirib, sobiq SSSR hududlarini kelajak hukmronligi markazi sifatida ko‘rsatadi. U turkiy xalqlarni slavyanlarga xizmat qiluvchi, vaqt o‘tib yo‘q bo‘lib ketishi kerak bo‘lgan etnoslar sifatida talqin qiladi.

Uning ochiq bayonotlarida turkiy xalqlar o‘rtasida nizolarni qo‘zg‘atish, ularning birlashuviga yo‘l qo‘ymaslik, Markaziy Osiyoda iqtisodiy va siyosiy konsolidatsiyani to‘xtatish g‘oyalari ilgari suriladi. Bu qarashlar o‘ta shovinistik, yarim fashistik va provokatsion xarakterga ega.

Yaqinda u yanada keskin bayonot bilan chiqib, Rossiyadagi musulmon davlatlar pravoslav dinini qabul qilishi, migrantlar xususan, o‘zbeklar va tojiklarning majburan dinini o‘zgartirib, frontga yuborilishi kerakligini aytdi. Shunday bo‘lsa-da, Duginga haligacha minbar berilmoqda, uning faoliyati uchun sharoit yaratilmoqda va moliyaviy qo‘llab-quvvatlanmoqda. Bu bugungi Rossiya elitasi tomonidan kam sonli qolgan ittifoqchi davlatlarga nisbatan ko‘rsatilayotgan “xizmat” emas, balki ochiqchasiga siyosiy xatodir. Qo‘rqitish va bosimga asoslangan bunday siyosat samara bermaydi. Markaziy Osiyo yoki Janubiy Kavkazdagi hech bir davlat o‘zining ko‘p vektorli siyosatidan voz kechmaydi. “Uchinchi qutb” haqidagi da’volar esa oddiy demagogiyadan boshqa narsa emas.

Biz mustaqilmiz, O‘zbekistonning teng huquqli, ko‘p vektorli va barcha progressiv, demokratik kuchlar bilan hamkorlikka asoslangan siyosatiga bunday shovinistik va tajovuzkor qarashlar hech qachon soya sololmaydi.

Umrbek Yusupov: So‘nggi 20 yillik tadqiqotlar fonida G‘arbda shunday qarash shakllandiki, go‘yoki u Vladimir Putinning “ma’naviy ustozi” emish. Aslida esa bu da’vo faktlarga to‘g‘ri kelmaydi. U 1962 yilda tug‘ilgan bo‘lib, Putindan qariyb o‘n yosh kichik. Putin universitetda huquqshunoslik yo‘nalishida tahsil olayotgan paytda, u hali maktab o‘quvchisi edi. Shu bois uni Putinning ma’naviy ustozi sifatida ko‘rsatish mantiqan ham, tarixan ham asossiz. U ko‘proq fransuz faylasufi Rene Genon asos solgan traditsionalizm g‘oyalarining zamonaviy davomchisi sifatida qaralishi mumkin. Ya’ni u mustaqil mafkurachi emas, balki mavjud g‘oyaviy oqimni qayta talqin qilayotgan shaxsdir.

2025 yil iyun oyida “Kelajak–2050” nomli tadbir o‘tkazildi. Bu tadbir Rossiya Tashqi ishlar vazirligi, Prezident administratsiyasi va boshqa rasmiy tuzilmalar tomonidan ochiq qo‘llab-quvvatlandi. Unda Mariya Zaxarova, Sergey Lavrov, shuningdek, Ilon Maskning otasi Errol Mask ham ishtirok etdi. Bu ham Duginning hokimiyatga qanchalik yaqinligining bir isboti. Mazkur tadbir mafkuraviy jihatdan pravoslavlik, imperiyachilik va traditsionalizmni birlashtirgan “uchlik”ka asoslandi. Amalda urushni ma’naviy jihatdan oqlashga xizmat qilmoqda. U aslida uzoq vaqt marginal hisoblangan, keng jamoatchilik tomonidan jiddiy qabul qilinmagan shaxs edi. Ammo bugungi siyosiy vaziyat shunday tus oldiki, bunday odamlarga katta sahna, mikrofon berildi va ular “ustoz” sifatida taqdim etila boshlandi. Natijada bugun aytilayotgan bayonotlar xalqaro huquqni mensimaslikning ochiq ko‘rinishiga aylandi.

Bu – allaqachon so‘z darajasidagi agressiya, ya’ni real siyosiy tajovuzning mafkuraviy boshlanishi sifatida namoyon bo‘lmoqda.

Sanjarbek Rashidov: Dugin juda ziddiyatli shaxs. Yoshligida fashizm g‘oyalari bilan o‘sgan. Talabalik paytida adashmasam “Qora orden SS” degan jamoaning a’zosi bo‘lgan. Otasi SSSR Qurolli Kuchlari general-leytenanti bo‘la turib, o‘zi SSSRni yomon ko‘rgan. Xotira kitoblarida Leninning maqbarasiga unga tupurish uchun borgani, shu yo‘l bilan Leninga nafratini izhor qilganini yozgan. Keyinroq 180 darajaga o‘zgarib, sovet ittifoqi parchalanayotgan payti bolshevik bo‘lib qolgan. “Sovet ittifoqi judayam muhim davlatligini tushunib yetganman”, deb aytadi.

Uni hech qanaqa olim deb bilmayman. O‘zini hech qayerda tan olinmagan “To‘rtinchi siyosiy nazariya”ning asoschisiman deb hisoblaydi. Ya’ni liberalizm, sotsializm va fashizmdan keyin, to‘rtinchisiga men asos solganman deydi. Go‘yoki Rossiya dunyoning qutqaruvchisi ekanini ta’kidlaydi. Bu qarashlarini an’anaviylik va dinga bog‘laydi.

Dugin ko‘p g‘oyalarini Ivan Ilindan o‘g‘irlagan. Ilin – rus shovinizmi, rus millatchiligining ma’naviy otasi deyiladi. U Gitler hokimiyatga kelganida Germaniyada yashagan, Gitlerni qo‘llab-quvvatlagan, faqat antisemistik qarashlari to‘g‘ri kelmagani uchun Shveytsariyaga emigratsiya qilgan. Uning qarashlarini ko‘pchilik fashizmga tenglashtiradi. Xuddi shunday, Duginning asarlarini ham tadqiq qilsangiz, fashizmning hidi kelib turadi. U ultra-millatchi. Putinni Rossiyani qutqarish uchun kelgan provaslav sifatida ilohiylashtirishda Duginning xizmati katta.

Suhbatni to‘liq YouTube platformasida tomosha qilishingiz mumkin.