90 foizgacha o‘lim: insoniyatni qo‘rqitgan 10 virus

Yangi sharhda 10 ta eng xavfli virus kasallanganlar orasida vafot etganlar ulushi bo‘yicha tartiblanib taqdim etilgan.

Ro‘yxatning mutlaq “yetakchisi” — quturish: simptomlar paydo bo‘lganidan keyin o‘lim ehtimoli deyarli 100 foizga yaqinlashadi.

Vizualizatsiya uchun ma’lumotlar turli manbalardan jamlangan, jumladan: Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST), Britaniya Kolumbiyasi (Kanada) kasalliklarni nazorat qilish markazi, Avstraliya hukumati, Yevropa kasalliklarning oldini olish va nazorat qilish markazi (ECDC), Reuters axborot agentligi va Buyuk Britaniya hukumatidan.

Quturish har yili taxminan 59 000 kishining hayotiga zomin bo‘ladi: asosan Afrika va Janubi-Sharqiy Osiyo mamlakatlarida. Virus asosan zararlangan hayvonlarning so‘lagi orqali — ko‘pincha itlardan yuqadi. Samarali vaksina mavjud bo‘lishiga qaramay, quturish hali ham minglab o‘limlarga sabab bo‘lmoqda. Asosiy sabab — ta’sirdan keyingi profilaktika (postkontakt profilaktika) va o‘z vaqtida davolanishga kirish imkoniyati cheklangani.

Ro‘yxatdagi bir nechta viruslar virusli gemorragik isitmalarni keltirib chiqaradi — jumladan Ebola, Marburg va Kongo–Qrim gemorragik isitmasi. Bu kasalliklar ko‘pincha og‘ir ichki qon ketishlar va a’zolar yetishmovchiligi (organlar ishdan chiqishi) bilan kechadi.

Ebola va Marburg viruslarining letalligi taxminan 50 foizga yetishi mumkin. Ularning epidemik avj olishi asosan markaziy va janubiy Afrika mamlakatlarida kuzatiladi. Faqat 2014–2016 yillarda g‘arbiy Afrikadagi Ebola epidemiyasining o‘zi 11 000 dan ortiq insonning hayotiga zomin bo‘lgan va bu voqea epidemiyalarga tayyorgarlik masalasiga butun dunyo e’tiborini tortgan.

Asosan kana va qishloq xo‘jaligi hayvonlari orqali yuqadigan Kongo–Qrim gemorragik isitmasi ancha keng hududlarda — Yevrosiyo va Afrikada tarqalgan. Letalligi 10–40 foiz oralig‘ida bo‘lib, har yili 1 000–2 000 ta o‘limga sabab bo‘ladi.

Ushbu reytingdagi viruslarning aksariyati zoonoz — ya’ni hayvonlardan insonga o‘tadigan kelib chiqishga ega. Mevaxo‘r ko‘rshapalaklar Nipax va Marburg viruslarining tabiiy rezervuari hisoblanadi, kemiruvchilar Luxo virusi bilan bog‘liq, bir o‘rkachli tuyalar esa 2012 yilda Saudiya Arabistonida ilk bor aniqlangan MERS-CoV'ning asosiy manbai sanaladi.

Parranda grippi (H5N1) zararlangan parrandadan yuqadi va insonda tasdiqlangan holatlar orasida letallik taxminan 50 foizni tashkil qiladi — bu mavsumiy grippga nisbatan ancha yuqori. Inson yuqtirish holatlari hozircha nisbatan kam uchrasa-da, bunday yuqori o‘lim ko‘rsatkichi jahon sog‘liqni saqlash idoralarini hanuz yuqori hushyorlik holatida ushlab turibdi.