“Markaziy Osiyo umumiy investitsiya makonini yaratişi zarur” – Alişer Umirdinov
|19:55 / 17.03.20264 79715 min
Xalqaro huquq “yetim”ga aylanayotgan, “hamma narsa mumkin” bölayotgan bir paytda Markaziy Osiyo davlatlari ham öz tanlovini qilişi kerak: bizga umumiy investitsiya makoni zarur, deydi xalqaro iqtisodiy huquqşunos Alişer Umirdinov.
Uning sözlariga köra, Markaziy Osiyo – özaro investitsiyalarni himoya qiliş töğrisida köp tomonlama bitimga ega bölmagan dunyodagi sanoqli mintaqalardan biri bölib qolyapti.
Biz siz bilan Yaponiyada, sizning kabinetingizda suhbat qilganimizga ham mana, ikki yildan oşibdi.
Şunday.
Oraliq vaqtda nimalar özgardi hayotingizda?
Yaqinda 40 yoşga töldim. Yaponiyada yaşagan umrim salkam 20 yilga yaqinlaşdi. Yana bir sanadan keyin mening Yaponiyada yaşayotgan umrim men vatanim Özbekistonda yaşagan muddatdan köpayib ketadi. Iş joyim ham özgardi. Nagoya Iqtisodiyot universitetidagi işim bilan, sakkiz yillik qadrdon universitetim bilan xayrlaşib, özim öqişini bitirgan va mamlakatimiz prezidenti ham faxriy doktorlik unvonini olgan Nagoya universitetiga alohida tayinlangan professor ölaroq qaytib kelib, asosan öqitişdan köra ilmiy tadqiqotlar bilan şuğullanişni boşladim.
Siz xalqaro iqtisodçisiz, töğrimi?
Xalqaro iqtisodiy huquqşunos.
Hozirgi vaziyatdan kelib çiqib, hozirgi öziga xos bir holatni, xalqaro huquq bilan boğliq vaziyatni hisobga oladigan bölsak, yaponlar bu vaziyatdan çiqib ketişni, omon qoliş yöllarini qanday izlaşyapti, nima qilişyapti?
Juda murakkab savol. Avvalo aytiş kerakki, hozirda huquqşunoslik, yurisprudensiya fanlarini öqitiş qiyin bölyapti, çunki xalqaro xuquq eng qiyin davrni boşidan keçiryapti. Bölayotgan voqealardan xalqaro huquq önglanmas jarohatlar olyapti. Va bu narsani Yaponiyadagi xalqaro huquq assotsiatsiyasi professorlari tilga keltiryapti. Ikkinçi jahon uruşidan keyin xalqaro huquq eng qattiq darajada – ildizidan silkinmoqda. Fundamental özgarişlar arafasida turgandek tuyulmoqda. Albatta, kelajakni heç kim bilmaydi, ammo Birlaşgan Millatlar Taşkilotining nizomidagi eng muhim, eng muqaddas sanalgan qoidalar ham oçiqdan oçiq yöq sanalmoqda.
Bu vaziyatda Yaponiya nima qilyapti deydigan bölsak, Yaponiya xavfsizlik masalasida Ğarb davlatlari, xususan Amerika Qöşma Ştatlari bilan Ikkinçi jahon uruşidan keyin çambarças boğlangan davlat hisoblanadi. Yaponiya Amerika Qöşma Ştatlarining yadroviy soyaboni ostiga kirgan davlat hisoblanadi. Misol uçun, 2017 yildagi yadro qurolini işlab çiqariş, saqlaş, uni rivojlantirişni butkul taqiqlaş töğrisidagi yangi xalqaro konvensiyaga, şartnomaga, Yaponiya davlati kirgani yöq. Vaholanki, Yaponiya dunyoda yagona yadroviy qurol orqali zarba olgan davlat. Çunki Şimoliy Koreyaning köpayayotgan yadroviy arsenali va Xitoyning köpaytirayotgan yadroviy arsenali fonida uşbu şartnomalarga kirişimiz bizni Amerika Qöşma Ştatlarining yadroviy soyabonidan va uning himoyasidan mahrum qiladi, degan öta jiddiy qaraş bor. Va bu narsani yapon siyosatçilari ham tilga olyapti.
Mavzuga oid
Endi Markaziy Osiyo haqida gaplaşaylik: Markaziy Osiyo mana şu çaqiriqlarga javoban qanday çoralar körişi kerak deb öylaysiz?
Markaziy Osiyo ham, albatta, xalqaro huquqiy tizim silkinayotgan paytda özining tanlovini, albatta, qilişi kerak. Markaziy Osiyo davlatlari ma’lum ma’noda tayyorgarlik körib kelyapti. Misol uçun, Markaziy Osiyo davlatlari örtasidagi strategik hamkorlik, kelişuvlar. Global xalqaro huquqning ma’lum bir institutlari işlamay qolayotgan paytda regional ittifoqlar, alyanslar, bloklar tuzilişi közga taşlanyapti. Bitta yorqin misol – kuni keça Kanada boş vaziri Mark Carney Yaponiyaga keldi, Avstraliyaga ham bordi. Nega? “Biz bundan keyin fikrlarimiz, qadriyatlarimiz öxşaş bölgan davlatlar bilan ittifoqlarga kirişişga majburmiz”, dedi. Yaponiyaning asosiy qadriyatlari nima? Bu – erkinlik, demokratiya va huquq ustuvorligi.
Ulardan örnak oladigan bölsak, Markaziy Osiyo davlatlari ham özlarining, misol uçun, 2022 yildagi Çölponotada imzolangan yaxşi qöşniçilik, döstlik bitimidan kelib çiqqan holda özining prinsiplarini aniq qilişi, qadriyatlarini aniqlaştirişi va şu ma’noda bloklar, alyanslar, kuçli ittifoqlarga kirgan holda xalqning xotirjamligini, hudud xotirjamligini va iqtisodining kuçliligini, mustaqilligini ta’minlaşi kerak.
Siz Markaziy Osiyoda integratsiyasi haqida maqola ham yozdingiz. Maqolani çeklangan son odamlar öqiydi, maqolangizda yozilgan ma’nolarni, keling, mana şu intervyu doirasida kengroq oçaylik. Vaziyat öziga xos. Öziga xos deyiş ham yumşoq gap bölib qoldi...
Şunday.
Mana şu öziga xoslikni hisobga oladigan bölsak, nima yetmayapti hozir bizga şu birinçi qadamlarni taşlaşimizga? Tezlik bilan qilinadigan işlar bor.
Şunday. Avvalambor, alohida aytib qöymoqçimanki, men strategik siyosatşunos yoki şu sohalarda ixtisoslaşgan mutaxassis emasman. Men xalqaro huquq, ya’ni özimning soham va xalqaro iqtisodiy huquq nuqtai nazaridan va Özbekiston va Yaponiyani kuzatib kelgan inson sifatida fikrimni bildirman. COVID-19ʼdan keyin kelajakni oldindan başorat qilib bölmaydigan davrga kirdik. “Hamma narsa mumkin” bölyapti. Közimiz bilan buni körib turibmiz, hamma narsa mumkin bölayotganini.
Özbekistonga eng köp investitsiya kiritayotgan va savdo aloqalarini rivojlantirayotgan hudud bu arab davlatlari, Yaqin Şarq edi. Va hozir Yaqin Şarqdan köp narsalarning kelişi, Eronning ustidan ötişi, xususan, insonlarimizning Yaqin Şarq: Dubay bölsin yoki ziyorat uçun Saudiya Arabistoniga borişlari bölsin, hamma narsa deyarli töxtadi. Demak, bundan keyin bundan ham yomonroq ssenariylar bölişi mumkin ma’nosida “nima qilişimiz kerak?” degan savolga javob beriş kerak.
Bu ssenariylarga tayyorgarlik körgan holda hozir Markaziy Osiyoda “strategik avtonomiya” degan narsani yaratiş kerak. Strategik mustaqillik. Bu degani, ta’minot zanjiri uzilib qolgan paytda ham iqtisod töxtab qolmaydigan tizimni barpo qiliş degani.
Şu ma’noda, men Markaziy Osiyo integratsiyasining keyingi strategik muhim qadami sifatida umumiy investitsiya makonini köryapman. Qozoq investorlar bizga kelsin, özbek investorlari Qoğozistonga kirişsin.
Demak, avvalo huquq, töğrimi? Huquqiy tomondan hamma mexanizm işlab çiqilişi kerak.
Albatta, busiz bölmaydi. Avvalambor investitsiya bilan savdoni bir-biridan ajratişimiz kerak. Savdo masalasi ma’lum ma’noda oson, ya’ni çegarada bojlar tayin qilinadi, deklaratsiyani töldirasiz, sanitariya-gigiyena tekşiruvlaridan ötiladi va bitta boşlangandan keyin davom etaveradi savdo. Lekin investitsiya, ayniqsa töğridan töğri investitsiya masalasida siz riskni böyningizga olasiz, kompaniyangizni borib u yerda oçasiz, özingiz borasiz yoki ma’lum sondagi işçilaringizni jönatasiz, risk qilasiz, molingizni olib borasiz, sotasiz.
Demak, biz birinçi örinda mana şunday keng ma’nodagi investitsiyani bir-birimizdan jalb qilişimiz uçun keng bağirlik bilan, ruhiy tayyorgarlik bilan masalaga yondaşişimiz lozim. Kompaniyalarni tezkorlik bilan oçiş masalasi, soliqlar yoki imtiyozlar, qolgan masalalarda eng muhimi — şaffoflik. Qonunlarimiz yetarliça tarjima qilinganmi, qonunlarimiz, qonunosti hujjatlarimiz – bularni körib çiqiş kerak. Tuşuniş osonmi va hamma topib öqiy oladimi, aniq-tiniqmi, degan savollarni qöyiş kerak.
Qanday dividendlar bizga keladi? Misol uçun, sizning kasbdoşingiz Ahliddin Malikov, intervyuda aytgan edi: masalan, Özbekistondagi bir fuqaro Qozoğistondagi mahsulotni ötirgan joyida sotib olsa... Şunga öxşaş qulayliklarni tasavvur qilsak... Şirin xayol, töğrimi?
Albatta. Nega bölmasin? Misol uçun, men qöşni davlatlarga çiqaman, köraman, birinçidan, tilini tuşunasiz. Ikkinçidan, madaniyatimiz ham nihoyatda bir-birimizga yaqin. Ya’ni adaptatsiya odamlar qiynalmaydi, töğrimi? Madaniy jihatdan yaqinmiz. Xöja Ahmad Yassaviy Turkistonda yotibdilar. Ismoil Somoniy hazratlari Buxoroda. Köp allomalarimiz, biz uçun muhim bölgan insonlarning qabri Qirğizistonda. Öta yaqin aloqadagi millatlarmiz. Dinimiz, urf-odatlarimiz – hammasi bir xil.
Iqtisodçilar aytişadi: bitta iqtisod tezlik bilan yurib ketişi uçun kamida 80 yoki 90 millionlik bozor, aholi bölişi kerak. Özbekiston 38 million aholiga ega, kam, lekin Markaziyo Osiyo katta bozor. Öz-özidan tadbirkorlarimizga yangi bozorlar kerak. Misol uçun, bir şirinlik işlab çiqaryapsiz. Mahsulotingizni faqat Özbekistonda emas, Tojikiston, Qirğiziston, Qozoğiston, Turkistonda sotsangiz, qanday yaxşi? Biz qörqmasdan kirib borişimiz kerak. Hatto muallif ölaroq, kitob yozadigan inson ölaroq, keyingi paytda ba’zi kitoblarimni rus tiliga yoki qozoq tili, qirğiz tiliga tarjima qilgan holda Markaziy Osiyoga men ham çiqaymi degan ma’noni keyingi paytda öylaşni boşlayapman, Şokir aka.
Ajoyib.
Yana xursand böladigan narsa, 2024 yilda men aniqladim: özbekistonliklar tomonidan Qozoğistonda oçilgan firmalarning soni xitoyliklar tomonidan şu paytgaça Qozoğistonda oçilgan firmalar sonidan ötib ketgan... Hozir 5000 dan ziyod özbekistonliklar tomonidan oçilgan firmalar bor. Albatta, ular kiçik va örta toifadagi firmalar. Ammo son muhim baribir. Va biznikilar körişyaptiki, Qozoğiston Yevrosiyo iqtisodiy ittifoqiga a’zo. Mahsulotni Qozoğistonga olib ötib, uni biroz qayta işlab turib, pasaytirilgan bojlar hisobiga sotişdan katta manfaat körişyapti. Qozoğistonliklar uçun Özbekistonda qariyb 40 millionlik bozor bor.
Huquqiy maydon haqida gapiryapsiz. Birinçi qadamlar nimadan iborat bölişi kerak uni yaratiş uçun, amaliy birinçi qadamlar qanday bölişi kerak?
Rahmat, savolingiz uçun. Birinçi örinda davlatlararo şartnomalarni birlaştirişimiz kerak. Şu paytgaça Markaziy Osiyo davlatlari bir-birlari bilan ikki tomonlama özaro investitsiyalarni oşiriş va himoya qilişga doir bitimlar imzolagan. Bular asosan 90-yillarda imzolangan. Öşa paytda yangi mustaqil bölgan paytimiz eda, Yevropadan, Ğarbdan örgangan holda unça içini tuşunmasdan imzolagan bitimlarimiz, asosan prezidentlar körişgan paytda “nimadir natija qoldiriş kerak-ku” qabilida imzolangan. U davr ötib ketdi, lekin bizning aloqalarimiz öşa eski investitsiya şartnomalariga asoslangan holda turibdi.
Huquqiy asosi bölgan şartnomalarga asoslangan investitsiya makonlari allaqaçon şakllanyapti, şakllanib, ma’lum bir ma’noda rivojlanib ham ketdi. Dunyoda yagona bunaqa mintaqaviy huquqiy asosga ega bölmagan joy — Markaziy Osiyo davlatlari! Biz orqada qolyapmiz. Nega qilinmayotganiga ham hayronman. Men qiziqib sun’iy intellektdan ham söradim, hatto sun’iy intellekt bu fikr boşqalar tomonidan ilgari surilmagan. Negadir heç kim sezmagan şu narsani. Şuning uçun öylaymanki, birinçisi, biz eskirgan bu bitimlarni yangilaşimiz kerak. Yagona, eng kamida mana şu beş davlatni, agar lozim bölsa, Ozarboyjon davlatini ham Markaziy Osiyoning integratsiyasiga qöşib, maydon tuzişimiz kerak.
Bu uçun biror bir mutaxassislar guruhi tuzilişi kerak edi, töğrimi?
Albatta. Şu paytgaça eng kamida 50 yoki 60 dan ziyod mamlakatlar bilan mana şunday şartnomalar tuzganmiz. Qozoğiston davlati ham, Qirğiziston davlati ham, Tojikiston ham va Turkmaniston ham ma’lum ma’noda tuzgan va hamma davlatlarda bu borada tajribalar yetarliça bor. Taşqi işlar vazirligi bölsin yoki Taşqi savdo va investitsiya vazirligi bölsin va yoki bizning Özbekiston Respublikasi Adliya vazirligi bölsin, u bitimlarni qanaqa tuziş kerak, muzokarasini qanaqa yuritişimiz kerakligi masalasida yetarliça bilim va tajribaga ega. Endi hammasini omuxta qilişimiz, birgalikda körişimiz va davlatlar örtasida alohida bir komissiya tuzgan holda bu narsani amalga oşirişimiz kerak. Faqat buning uçun siyosiy iroda kerak.
Ekspert sifatida siz ham iştirok etişga tayyormisiz bu jarayonda?
Agar taklif qilinadigan bölsam, nega bölmasin.
Endi oxirgi savolim. Keling, boşqa mutaxassislarga bergan savolimni sizga ham beray. Ozroq xayolga berilamiz. Fantastikani yaxşi köraman... Deylik, mana şu siz aytayotgan işlar qilindi ham deylik-da, 20 yildan keyin qanday körasiz mana bu hayotni, Markaziy Osiyodagi özgarişlarni?
Albatta, inson orzusiz yaşay olmaydi. Haqiqatan ham orzu qilganda ham katta-katta orzularni qilişimiz kerak. Yaponlar ham aytişadi: orzuning çeki yöq. Xohlagança orzu qilgin. Juda ham muhim narsaga tegindingiz, keyingi paytda odamlar öta pragmatik bölib ketganidan burnining ostidagini köryapti, nariyoğini körmasdan qolyapti. Töğri, dunyo töpolonlar içida qolyapti. Lekin töpolonlar dunyosi yangi liderlarni, yangi fikr yetakçilarini yetiştirib çiqarişda ham benazir hisoblanadi. Köpini körganmiz. Şuning uçun aytamanki, Markaziy Osiyo böyiça, albatta, orzular qilişimiz kerak.
Misol uçun, yaqinda men Germaniyaga borganimda, Germaniya bilan Niderlandiyaning örtasidan ötyapman, heç qanaqa çegara yöq. Hatto ötganimni ham sezmay qoldim, Şokir aka. Yevropa Ittifoqi mana şu darajaga yetib bölgan. 20 yildan keyin nima uçun biz buni qilmasligimiz kerak? Nega 20 yildan keyin bizning çegaralarimiz bölmagan, çegarada soatlab turmasdan, bemalol borib keladigan, hatto aytaylik, “keçki ovqatga qayerga boramiz?” deb, Çimkentga, Bişkekka yoki Duşanbega borib keladigan bölaylik. Markaziy Osiyoda buning orzusini röyobga çiqarişimiz kerak.
Eng zör mirişkor dehqonlarimiz borsin. Ularning eng zör moliyaçilari, quruvçilari Özbekistonga kelsin. Töğrimi? Misol uçun, aytaman: Qozoğistonda köpgina universitetlardagi eng taniqli professorlar Özbekistondan çiqqan... Nima uçun intergatsiya faqat turizm sohasida qolişi kerak? Bizning qozoq döstlarimizdan örganadigan narsamiz bor, qozoq döstlarimiz bizdan örganadigan. Qolganlarda ham şu narsa.
Ayniqsa, mana şu töpolonli davr, menimça, şu davr. Bundan keç qolmasligimiz kerak. Nima imkoniyat bölsa, işlatişimiz kerak.
Ya’ni qaysidir miqdorda ongimizni qaytadan formatlab, dividendlarni köra bilişimiz kerak.
Albatta.
Özi gap şunda-da, dividendni köra boşlaganidan keyin odam qiziqa boşlaydi-da.
