«Kontent emas, dizayn aybdor» - AQShda bolalarning ijtimoiy tarmoqlarga qaramligi bo‘yicha tarixiy sud yakunlandi

Yillar davomida butun dunyodagi ota-onalar, o‘smirlar, pediatrlar, pedagoglar va boshqa mutaxassislar ijtimoiy tarmoqlar yoshlarning ruhiy salomatligiga zarar yetkazishini aytib kelgan. Tarmoqlarning zarari qatorida – unga qaramlik, ovqatlanishning buzilishi, jinsiy ekspluatatsiya va o‘z joniga qasd qilishga olib kelishi mumkin, degan g‘oyalar ilgari suriladi.

Associated Press nashrining yozishicha, shu haftada – tarixda ilk bor AQShning ikki shtatidagi hakamlar hay’ati ijtimoiy tarmoqlardagi xavfdan jabrlanganlarning tarafini oldi. Texnologiya sohasini kuzatuvchi guruhlar va huquq himoyachilari sud qarorlarini olqishlar bilan qarshi oldi.

«Katta texnologiya kompaniyalarining daxlsizligi davri tugadi. Google va Meta kabi kompaniyalar yillar davomida odamlarni chalg‘itib, haqiqatni inkor qilib kelgandi. Yangi dalillar va guvohliklar pardani ko‘tardi hamda yoshlar, ota-onalar yillar davomida dunyoga aytib kelgan zararlarni tasdiqladi», dedi «The Tech Oversight Project» ijrochi direktori Sasha Xovort.

Yirik kompaniyalarga qarshi qanday sud jarayonlari bo‘ldi?

So‘nggi kunlarda AQShda ijtimoiy tarmoq kompaniyalariga qarshi 2 ta yirik sud ishi bo‘lib o‘tdi. Garchi har ikki holat bolalarga yetkazilgan zararga qaratilgan bo‘lsa-da, ular o‘rtasida farqlar bor:

Birinchi da’vo — Nyu-Meksikoda 2023 yilda shtat Bosh prokurori Raul Torrez tomonidan qo‘zg‘atilgan. Shtat tergovchilari ijtimoiy tarmoqlarda o‘zlarini bola qilib ko‘rsatib, o‘zlariga kelgan jinsiy takliflarni hamda Meta'ning bunga munosabatini hujjatlashtirish orqali ishni qo‘zg‘agandi.

Bir kundan kamroq davom etgan maslahatlashuvdan so‘ng, hakamlar hay’ati Meta Nyu-Meksiko shtatining iste’molchilar huquqlarini himoya qilish to‘g‘risidagi qonunini buzgan deb topdi. Meta kompaniyasiga 375 million dollar miqdorida fuqarolik jarimasi to‘lash majburiyatini yukladi.

Ikkinchi sud jarayoni Los-Anjyelesda bo‘lib o‘tdi. Bu yerda bir da’vogar Meta, Google (YouTube), TikTok va Snap kompaniyalariga qarshi chiqdi. TikTok va Snap sud boshlanishidan oldin kelishuvga erishdi. Kelishuv mazmuni ochiqlanmadi.

Reuters’ning yozishicha, mazkur ish hozirda 20 yoshda bo‘lgan va sudda faqat Kelyli ismi bilan tanilgan ayolga tegishli. U Googleʼning YouTube va Meta'ning Instagram platformalariga yoshligidanoq qaram bo‘lib qolganini aytdi. Bunga platformalarning e’tiborni tortuvchi dizayni: foydalanuvchilarni yangi postlarni ko‘rishda davom etishga undaydigan cheksiz «scroll qilish» (keyingi videoga o‘tkazish) funksiyasi sabab bo‘lganini ta’kidladi.

Sud jarayonida da’vogarning advokatlari Meta va Google qasddan bolalarni nishonga olganini hamda xavfsizlikdan ko‘ra foydani ustun qo‘yaganini ko‘rsatishga harakat qilgan.

Meta advokatlari da’vogarning ruhiy salomatligi bilan bog‘liq muammolarga uning bolaligidagi og‘ir oilaviy hayoti sabab bo‘lganini ta’kidladi. YouTube esa uning platformadan foydalanishi minimal darajada bo‘lganini ro‘kach qildi.

Hakamlar hay’atiga Meta va Google kichik yoshdagi foydalanuvchilarni qanday jalb qilishga uringanini ochib beruvchi ichki hujjatlar ko‘rsatildi.

Aniq ayblovlar va jazo

Yakunda Los-Anjyeles hakamlar hay’ati Instagram va YouTube egalari uchun 3 ta asosiy ayblov qo‘ydi:

• Kompaniya o‘z ijtimoiy tarmog‘ini loyihalash yoki boshqarishda ehtiyotsizlikka yo‘l qo‘ygan;
• Bu ehtiyotsizlik 20 yoshli da’vogarga zarar yetkazishda «muhim omil» bo‘lgan. Xususan, tarmoqlardan foydalanish uning ruhiy salomatligi bilan bog‘liq muammolarini kuchaytirgan;
• Kompaniyalar foydalanuvchilarni o‘z tarmog‘idan foydalanish xavf-xatarlari haqida yetarli darajada ogohlantirmagan.

Sud kompaniyalar 3 million dollar kompensatsiya to‘lovlari va 3 million dollar jarima tariqasidagi tovon puli to‘lashi kerakligini ma’lum qildi. Jami summaning 70 foizi – 4,2 million dollarni Meta, 30 foizi – 1,8 million dollarni esa Google to‘laydigan bo‘ldi.

Har birining yillik kapitali 100 mlrd. dollardan oshadigan ikki kompaniya uchun bu juda kichik mablag‘. Ammo, bu keyinchalik shu mazmundagi ishlar uchun yaxshigina sud pretsedenti bo‘lishi mumkin.

APning yozishicha, ushbu da’volar qasddan qilingan dizayn tanlovlari va mahsulot javobgarligiga e’tibor qaratish orqali AQSh qonunchiligining «230-modda»sini chetlab o‘tgan. Ushbu modda, odatda, internet kompaniyalarini – foydalanuvchilar tomonidan joylashtirilgan materiallar uchun javobgarlikdan ozod qiladi. Shu bois zararli kontentni qanday tarqatilishiga e’tibor qaratgan oldingi sud ishlari ko‘pincha muvaffaqiyatsizlikka uchragan.

Kompaniyalar sud hukmidan norozi

AQSh huquq tizimida «Hakamlar hay’ati» bu — professional sudyalardan farqli o‘laroq, jamiyatning oddiy a’zolaridan tashkil topgan maxsus fuqarolik sudi hisoblanadi. Unda qamoq jazosi emas, balki tovon puli kabi masalalar ko‘riladi.

Har ikki kompaniya Meta va Googleʼning matbuot kotiblari hukmga qo‘shilmasliklarini va apellyatsiya berishni rejalashtirayotganini ma’lum qildi. Texnologik sektor tahlilchisi Gil Lurianing aytishicha, bu hukm Meta va Google uchun «orqaga ketish» hisoblanadi.

«Bu jarayon kelgusi sud ishlari va apellyatsiyalar tufayli cho‘zilib ketishi mumkin, ammo yakunda kompaniyalarni iste’molchilar xavfsizligi choralarini ko‘rishga majbur qilishi mumkin. Bu esa o‘z navbatida o‘sishni sekinlashtirishi ehtimoldan holi emas», dedi u.

O‘zgarayotgan jamoatchilik fikri

Ushbu haftadagi natijalar ijtimoiy tarmoq platformalarining yosh foydalanuvchilarga bo‘lgan munosabatini tubdan o‘zgartiradimi yoki yo‘qmi, buni aytishga hali erta. Ammo bu qarorlar texnologiya kompaniyalariga nisbatan jamoatchilik fikri o‘zgarayotganidan darak beradi. Bu esa ko‘plab yangi sud da’volari va tartibga soluvchi qonunlarga yo‘l ochishi tayin.

Yillar davomida ushbu kompaniyalar o‘z platformalari bolalarga keltirayotgan zararni shunchaki «qo‘shimcha mahsulot» sifatida talqin qilib kelgan. Ya’ni bolalarga keltirilgan zarar – kengroq ijtimoiy muammolarning yoki g‘arazli shaxslar harakatlarining oqibati, deb da’vo qilingan. Shuningdek, ular psixologik zararlar ijtimoiy tarmoqlardan foydalanish natijasi bo‘lishi mumkinligiga qarshi chiqqan, aksini ko‘rsatuvchi tadqiqotlarni ahamiyatsiz deb hisoblashgan.

Xususan, Los-Anjyelesdagi sud jarayonida ham, agar platforma yoki mahsulot qaramlikni keltirib chiqarsa, odamlar undan ko‘proq foydalanishga moyil bo‘ladimi-yo‘qmi degan savolga, Meta bosh direktori Mark Tsukerberg: «Bunga nima deyishni bilmayman. Menimcha, bu yerda bunday yondashuv to‘g‘ri kelmaydi," deb javob berdi.

Hukmlar shuni ko‘rsatadiki, jamoatchilik kompaniyalarni yetkazilgan zararlar uchun javobgarlikka tortishni va ularning ishlash uslubida jiddiy o‘zgarishlar qilishni talab qilmoqda. Hozircha kompaniyalar bunga amal qiladimi yoki yo‘qmi, noma’lum.