Bir milliarddan ortiq aholi, uch million amaldor, 33 ta savol - Hindistonda aholini ro‘yxatga olish boshlandi

Bir yil davomida uch milliondan ortiq amaldor Hindistonning har bir fuqarosini hisobga olish bilan shug‘ullanadi.

Hindiston tarixida o‘n oltinchi, 1947 yilda mustaqillikka erishilganidan beri sakkizinchi bor o‘tkazilayotgan aholini ro‘yxatga olish jarayoni dunyoning eng aholisi ko‘p mamlakati uchun siyosatni shakllantirish, ijtimoiy farovonlik va siyosiy vakillik uchun juda muhim hisoblanadi.

BMTning Aholi jamg‘armasi ma’lumotlariga ko‘ra, 2023 yilda Hindiston 1,4 milliarddan ortiq aholisi bilan Xitoyni ortda qoldirdi.

Tug‘ilish darajasining pasayishi va o‘rtacha yoshning 28 yosh ekanligi bois u dunyodagi eng yosh mamlakatlardan biri sifatida qolmoqda — aholining qariyb 70 foizi mehnatga layoqatli yoshda.

Aholini ro‘yxatga olish oxirgi marta 2011 yilda o‘tkazilgan, 2021 yildagi ro‘yxatga olish esa pandemiya sababli kechiktirilgan, keyinchalik ma’muriy va saylov masalalari tufayli yana ortga surilgan — bu o‘n yillik ro‘yxatga olish o‘z vaqtida o‘tkazilmagan ilk holat bo‘ldi.

Ushbu amaliyot doirasida 36 ta shtat va federal hudud, 7000 dan ortiq kichik tumanlar, 9700 dan ortiq shaharlar va qariyb 640 000 ta qishloq qamrab olinadi. Yozuv-chizuv ishlari esa odatdagidek maktab o‘qituvchilari, davlat xizmatchilari va mahalliy amaldorlardan iborat ro‘yxatga oluvchilar tomonidan amalga oshiriladi.

Aholini ro‘yxatga olish ilk bor raqamli shaklda o‘tkaziladi: ro‘yxatga oluvchilar ma’lumotlarni yig‘ish va yuklash uchun mobil ilovalardan foydalanadi.

Hukumat aholiga mustaqil tarzda ro‘yxatdan o‘tish imkonini yaratdi — fuqarolar o‘z ma’lumotlarini 16 tildagi onlayn portal orqali taqdim etishlari mumkin.

Ikki bosqichli xonadonbay o‘rganish o‘tkaziladi.

Birinchi bosqichda uy-joy va mulk ro‘yxatga olinadi - oilalarning yashash sharoiti, qulayliklar va mulkiga oid ma’lumotlar to‘planadi.

Ikkinchi bosqich — aholini ro‘yxatga olish 2027 yil fevralga rejalashtirilgan bo‘lib, demografiya, ta’lim, migratsiya va tug‘ilishga oid batafsil ma’lumotlarni to‘plashni o‘z ichiga oladi.

Bunda shuningdek, uzoq vaqtdan beri muhokama qilinayotgan va siyosiy jihatdan nozik masala bo‘lgan kastalarni hisobga olish ham ko‘zda tutilgan.

Bu jarayon dastlab ayrim hududlar — Andaman va Nikobar orollari, Dehli, Goa, Karnataka, Mizoram va Odishada o‘tkaziladi.

Bu hududlarda aholini mustaqil ro‘yxatga olish 1–15 aprel kunlari o‘tkaziladi, 16 apreldan 15 maygacha esa uylar ro‘yxati tuzilib, uy-joy fondi o‘rganiladi.

Koloniya davrida oddiy ro‘yxatga olish sifatida boshlangan ushbu jarayon vaqt o‘tishi bilan o‘zgarib borayotgan davlat ustuvorliklarini aks ettirgan holda kengayib bordi.

1872 yildagi birinchi urinish 17 ta savoldan iborat bo‘lib, asosan uylar ro‘yxati va kim qayerda yashashi, yoshi, e’tiqodi, kastasi va mashg‘ulot turi kabi ma’lumotlarni o‘z ichiga olgan.

1881 yilga kelib, birinchi umummilliy sinxron ro‘yxatga olish o‘tkazilib, shaxsiyat (ism, jins, oilaviy holat), ijtimoiy belgilar (kasta, din, til) va ta’lim hamda nogironlik kabi omillar atrofida shakllantirilgan.

Keyingi o‘n yilliklarda til, savodxonlik va kasbga oid savollar aniqlashtirildi, ularga ikkinchi ish va qaramlik haqidagi ma’lumotlar qo‘shilgan.

Kolonial davrda odamlarni o‘ylantirgan masala - ingliz tilini bilish 1901 yildagi ro‘yxatga olishda 16 ta savoldan biri bo‘lgandi.

1941 yildagi ro‘yxatga olishdan o‘zgarishlar boshlandi: 22ta savoldan iborat anketada “siz kimsiz?” degan savol o‘rniga “siz qanday yashayapsiz?” degan savol paydo bo‘ldi.

Tug‘ilish, bandlik, iqtisodiy qaramlik, migratsiya va ish izlash kabi omillarning hisobga olingani ma’muriy organlarning iqtisodiy holatga e’tibor qarata boshlaganini bildiradi.

Mustaqillikdan keyin bu soha yanada kengaydi: 1951 va 1961 yillarda fuqarolik, aholi ko‘chishi, yerga egalik va bandlik turlari kabi ko‘rsatkichlar kiritildi.

1970 yillardan boshlab aholini ro‘yxatga olish ijtimoiy-iqtisodiy tusga ega bo‘ldi.

Migratsiya tarixi, umr ko‘rish davomiyligi, tug‘ilish ko‘rsatkichlari va bandlikning batafsil tasnifi standart ma’lumotga aylandi.

Oxirgi o‘n yilliklarda, ayniqsa 2001 va 2011 yillarda, aholini ro‘yxatga olish iqtisodiy modernizatsiya jarayonlarini qamrab oldi: ishga qatnash modellari, qo‘shimcha va asosiy ish, ta’lim muassasalariga qatnash, nogironlik hamda tug‘ilish bo‘yicha batafsil ma’lumotlar yig‘ildi.

Prinston universiteti demografi K.S. Jyeymsning so‘zlariga ko‘ra, aholini ro‘yxatga olish fuqarolik bilan bog‘liq bo‘lmasa-da, ba’zi oilalar ushbu jarayonda ma’lumotlarni oshirib yoki migratsiyadagi oila a’zolarini ham qo‘shib ko‘rsatishga urinishi mumkin.

Bundan tashqari, yanada muhim muammo bor: Hindiston aholi soni bo‘yicha yangilangan ma’lumotlarsiz siyosat yuritmoqda.

Ashoka universiteti iqtisodchisi Ashvini Deshpandening fikricha, aholini ro‘yxatga olish mamlakatning asosiy “xaritasi”ni yangilash — qaysi hududlar qishloq, shahar yoki shahar atrofi ekanini aniqlash uchun juda zarur hisoblanadi.

“Ushbu ro‘yxatga olish hal qiluvchi ahamiyatga ega — u kasta va dindan tortib bandlik, ta’lim va turmush sharoitlarigacha barcha jihatlarni qamrab olgan holda Hindistondagi vaziyatning batafsil manzarasini aks ettiradi hamda aholi qanday turmush kechirayotgani borasida to‘liq tasavvur hosil qilish imkonini beradi”, — deydi Deshpande.

Ma’lumot uchun: O‘zbekistonda 2026 yilning 15 yanvaridan 28 fevraligacha aholini ro‘yxatga olish tadbiri o‘tkazildi. Dastlabki jarayon internet orqali amalga oshirildi, keyingi muddatda uyma-uy yurib o‘tkazildi.

Ta’kidlanishicha, ro‘yxatga olish nafaqat demografik tarkib va yashash sharoitlari haqida ma’lumot beradi, balki oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash, ijtimoiy-iqtisodiy dasturlarni ishlab chiqish, demografik rivojlanish hamda shaharsozlik loyihalarini belgilashda muhim manba bo‘ladi.