Ambanilarning 200 mlrd dollarlik biznes imperiyasi. Hammasi qanday boşlangandi?

1958 yilda Dhirubhay taxminan 50 ming rupiya bilan Hindistonga qaytadi. U Mumbaydagi eski bozorda, 35 kvadrat metrlik kiçkina xonada jiyani bilan birgalikda “Reliance Commercial Corporation” kompaniyasiga asos soladi. Ularning ilk biznesi — Yaqin Şarqqa ziravorlar eksport qiliş va u yerdan sifatli neylon va poliyester iplarini import qiliş böladi.

Xomaşyo narxining özgarişi, yetkazib beriş zanjiridagi uzilişlar va Hindiston hukumatining qat’iy import çeklovlari Dhirubhay biznesining ösişiga tösqinlik qila boşlaydi. Qaramlikdan qutulişning yagona yöli — mahsulot işlab çiqarişni yölga qöyiş edi. 1966 yilda Ambani Ahmadobod yaqinidagi Naroda şahrida özining ilk töqimaçilik fabrikasini qurdi va “Vimal” brendiga asos soladi. Uning mahsulotlari qisqa vaqt içida Hindistonda maşhur bölib ketdi.

Biznesni kengaytiriş uçun katta mablağ talab qilina boşlaydi. Öşa paytda Hindistondagi banklar yirik kreditlarni faqat boy oilalar va işlab çiqaruvçilargagina berardi. Şunda Dhirubxay inqilobiy qadam taşlaydi va 1977 yilda “Reliance” kompaniyasining ilk aksiyalarini ommaviy savdoga çiqaradi. Ön minglab oddiy hindistonliklar uning korxonalariga sarmoya kirita boşlaydi. Bu Hindiston fond bozorining şakllanişidagi eng muhim qadamlardan biri sifatida ham tavsiflanadi.

“Orqaga integratsiya” strategiyasi

“Reliance”ning şunçaki muvaffaqiyatli kompaniyadan gigant imperiyaga aylanişidagi tub buriliş nuqta “vertikal integratsiya” strategiyasi hisoblanadi. “Vimal” matolari maşhur bölgaç, Ambani ip-kalavani boşqalardan sotib olmaslik uçun kalava işlab çiqaruvçi zavodlar qura boşlaydi. Poliyester işlab çiqariş uçun neft-kimyo mahsulotlari, uning uçun esa xom neftni qayta işlaş zarur bölardi. Şu tariqa 1990 yillarning oxiriga kelib, Ambanilar oilasi Gujarat ştatining Jamnagar şahrida jahondagi eng yirik neftni qayta işlaş majmuasini qurdilar. Bugungi kunda uşbu majmua kuniga 1,2 million barreldan ortiq neftni qayta işlaydi va bu “Reliance” kompaniyasi daromadining asosiy qismini taşkil qiladi. Xom neftni qazib olişdan tortib to tayyor köylakni xaridorga sotişgaça bölgan barça bosqiçlarni öz nazoratiga olgan Ambanilar vositaçilik zanjirini qisqartirib, tannarxni keskin pasaytira olgani hisobiga bozorlardagi raqobatçilaridan ustun kela boşlaşdi.

Aka-uka örtasidagi nizolar 

2002 yilda Dhirubhay Ambani vafot etadi. U taşkil etgan kompaniya va bir neça ön milliard dollar pullar öğillari Mukeş va Anil Ambaniga meros bölib ötadi. Mukeş kompaniya prezidenti, Anil esa vitse-prezident lavozimini egallaydi. Köp ötmay aka-uka örtasida kelişmovçiliklar kelib çiqa boşlaydi. Bunga Anilning Mukeşni kompaniya boşqaruvini töliq öz izmiga olişga urinayotganlikda ayblaşi sabab böladi. Anil hatto direktorlar kengaşiga oçiq xat yozib, akasining boşqaruvi böyiça e’tirozlarini ma’lum qiladi. Oxir-oqibat, 2005 yilda aka-ukalarning onasi kompaniyani bölib olişni taklif qiladi.

Bölinişdan keyin Anilga energetika, telekommunikatsiya va köngiloçar loyihalar tegadi. “Reliance Industries” kompaniyasi esa töğridan töğri Mukeşga ötadi. Biroq aka-uka örtasidagi mojaro davom etaveradi. Anil öziga kam haq tekkan deb hisoblardi. Öşandan buyon Mukeş va Anil bir neça marta bir-birini ayblab çiqdi, özaro sudlaşdi. Bu mojaro hanuzgaça davom etib kelyapti.

Vaqt ötişi bilan aka-ukalarning boşqaruv uslubidagi farq öz natijasini körsatdi. Anil Ambani ketma-ket notöğri qarorlar sabab qarz botqoğiga botib qoldi. Mukeş Ambani esa neft biznesidan keladigan milliardlab dollar daromadlarni zamonaviy tarmoqlarga investitsiya qiladi va öz biznes imperiyasini şiddatli tarzda kengaytiradi. Masalan, 2016 yilda Mukeş Ambani “Reliance Jio” mobil operatorini işga tuşirdi. Ungaça Hindistonda internet juda qimmat va sekin edi. Mukeş 30 milliard dollardan ortiq sarmoya kiritib, butun mamlakat böylab 4G minoralarini örnatdi va odamlarga 6 oy davomida mutlaqo bepul, çeksiz internet va qönğiroqlarni taklif qiladi. Bu raqobatçilarni sindirdi va “Jio”ni tez orada 470 milliondan ortiq obunaçisi bor dunyodagi eng yirik telekommunikatsiya tarmoqlaridan biriga aylantirdi. Mamlakatdagi kiçik va örta operatorlar bankrotlikka uçradi. Xususan, Anil Ambaniga tegişli bölgan “Reliance Communications” ham raqobatga doş berolmaydi va qarzga botib qoladi. 2019 yilda Anil Şvetsiyaning “Ericsson” kompaniyasi oldidagi qarzini tölay olmagani uçun sud qarori bilan qamaliş xavfi ostida qoladi. Mukeş sönggi kunlarda taxminan 80 million dollar pul berib, ukasini qamoqdan saqlab qoladi.

Bugungi kunda Ambanilar oilasining eng katta aktivi “Reliance Industries” kompaniyasidir. Ularning biznesi neftni qayta işlaş, çakana savdo, telekommunikatsiya, oziq-ovqat mahsulotlarini sotiş va raqamli platforma xizmatlarini taqdim etişni öz içiga oladi. Forbes Mukeş Ambanining boyligini qariyb 100 mlrd dollarga baholayapti va dunyoning eng boy odamlari röyxatida 21-öringa joylaştirgan. Bulardan taşqari, Ambanilarning Mumbay markazida joylaşgan şaxsiy qarorgohi — “Antilia” 27 qavatli bölib, uning qiymati 2 milliard dollarga. Binoda 3 ta vertolyot qöniş maydonçasi, 168 ta avtomobil uçun garaj, osma boğlar, qor yoğadigan maxsus xona va oilaga xizmat körsatuvçi 600 nafar xodim bor.

Qolaversa, “Reliance Retail” yuzlab xalqaro brendlarning Hindistondagi rasmiy franşiza hamkori hisoblanadi. Mukeş Ambani quyoş energiyasi, yaşil vodorod va yirik akkumulyatorlar zavodlarini qurişga önlab milliard dollar sarmoya kirityapti. U Hindistondagi eng yirik ommaviy axborot vositalari hamda mamlakatdagi eng muvaffaqiyatli kriket jamoasi Mumbai Indians’ga ham egalik qiladi.