Sotsialistik lagerdagi bo‘linish - ikki do‘st davlat, Xitoy va Vetnam nega urushgandi?

1979 yil 17 fevral kuni Xitoy armiyasi chegarani buzib o‘tib, do‘st davlat – Vetnamga bostirib kiradi. O‘rtada urush boshlanadi va u bir oy davom etadi. Ana shu muddatda har bir tomon 50 mingdan oshiq harbiydan ayriladi. O‘n minglab tinch aholi qurbon bo‘ladi. Xo‘sh, o‘shanda bu ikki davlat nega urushgan edi?

Bugun Vetnam va urush so‘zlari tilga olinganda barchaning xayoliga 1965-1975-yillarda bo‘lib o‘tgan Amerika-Vetnam urushi keladi.

Biroq 20 asrning ikkinchi yarmida Vetnam ishtirokida yana bir urush bor. Xitoy-Vetnam urushi deb nom olgan bu to‘qnashuvda ikki do‘st davlat Xitoy va Vetnam o‘zaro jang qilgan.

Xitoy-Vetnam urushi haqida SSSR tarixida ma’lumotlar kam berilgan. Sovet tarix darsliklariga bu urush tafsilotlari kiritilmagan.

Chunki Xitoy va Vetnam SSSR boshchiligidagi sotsialistik lagerga kirardi. Sovetlar esa sotsialistik lager “do‘st va inoq davlatlardan tashkil topganini” iddao qilardi.

Shu sababli rasmiy Moskva o‘z ta’sir doirasi ostidagi ikki davlat o‘rtasidagi urushni “do‘stlik, qardoshlik” haqidagi balandparvoz gaplarga ishonib yurgan sovet xalqi bilishini xohlamagan.

Xitoy-Vetnam urushidan oldingi vaziyat

Bugun Vetnam sotsialistik respublikasi deb ataladigan davlatning tashkil topishi oson bo‘lmagan. Ikkinchi jahon urushidan keyin ham Vetnam joylashgan Hindixitoy yarimoroli yevropaliklar nazoratida edi.

Ikkinchi jahon urushidan so‘ng hududda ikki marta urush bo‘ladi. Birinchi Hindixitoy urushi deb nomlangan urush 1946-1954-yillarda bo‘lib o‘tadi.

Bu urushda Hindixitoydagi xalqlar mustaqillik uchun kurashishadi va natijada Vetnam, Laos hamda Kamboja mustaqillikka erishadi. Hudud shundan so‘ng ham tinchimaydi va endi kommunistik hamda kapitalistik tuzum tarafdorlari o‘zaro urushni boshlab yuboradi.

Ana shu paytda Vetnam ham ikkiga bo‘linadi. Uning shimoliy qismini kommunistik tuzum tarafdorlari, janubiy qismini kapitalistik tuzum tarafdorlari egallaydi.

1965 yilda Vetnamdagi fuqarolar urushiga AQSh ham qo‘shiladi va bu yerda 10 yil jang qiladi. Oxir-oqibat amerikaliklar mag‘lub bo‘ladi va 1975 yilda o‘z qo‘shinlarini janubiy Vetnamdan olib chiqadi.

Shundan so‘ng Vetnam birlashadi va bu yerda kommunistik tuzum o‘rnatiladi. Vetnam urushida shimolliklarga SSSR bilan birga Xitoy ham yordam beradi.

Biroq 1975 yilda Vetnam yagona davlatga birlashib, sotsialistik respublika tashkil topgach Xitoyning bu davlatga nisbatan siyosati o‘zgara boshlaydi. Aftidan, o‘sha paytda Xitoy janubiy chegaralarida kuchli davlat paydo bo‘layotganini hazm qila olmaydi.

Xitoyning Vetnamga nisbatan siyosatini o‘zgartirishiga yana bir hodisa sabab bo‘ladi. 1975 yilda Kambojada (o‘sha paytda bu davlat Kampuchiya deb atalgan) hokimiyat tepasiga Pol Pot boshchiligidagi o‘zlarini “qizil kxmerlar” deb atovchi guruh keladi. O‘shanda Pol Pot Xitoyni o‘zining yagona ittifoqchisi deb e’lon qiladi.

1978 yil noyabrda Vetnam SSSR bilan do‘stlik va hamkorlik kelishuvini imzolaydi. 25 dekabrda Vetnam armiyasi Kambojaga bostirib kiradi va Pol Potni ag‘darib tashlaydi. Uning o‘rniga Vetnam bilan do‘stona aloqalar o‘rnatish tarafdori bo‘lgan Xeng Samrin keladi.

Kambojada hokimiyat almashganini va Xitoyning do‘sti bo‘lgan Pol Potning ag‘darilganini Pekin xavotirlar bilan qarshilaydi. Shundan so‘ng Xitoy hamda Vetnam o‘rtasidagi munosabatlar soviydi va oxiri bu urushga sabab bo‘ladi.

Urush

1979 yil 17 fevral kuni Vetnam chegarasida turgan Xitoy armiyasiga qo‘shni davlatga bostirib kirish buyrug‘i beriladi.

Bir paytning o‘zida Xitoy quruqlikdan va havodan Vetnamga hujum boshlaydi. Qisqa muddatda mamlakat shimolidagi provinsiyani bosib oladi.

Fevral oyi oxirida Xitoy armiyasi yana bir provinsiya markazini egallaydi. 4 may kuni Langshon viloyati va uning ma’muriy markazi bosib olinadi. Langshon shahri egallangach Xitoy armiyasi uchun Xanoy yo‘li ochiladi.

5 mart kuni Vetnamda umumiy mobilizatsiya e’lon qilinadi. O‘sha kuni Xitoy Vetnamdan qo‘shinlarini olib chiqishini e’lon qiladi. Biroq shundan keyin ham Xitoy armiyasi qo‘shni davlat hududini to‘liq tark etguncha janglar davom etadi.

1979 yil 19 mart kuni urush boshlanganiga bir oy bo‘lganda Xitoy o‘z armiyasini to‘liq olib chiqadi va urush tugaydi.

Tomonlarning yo‘qotishlari

Urushda Xitoy armiyasidan 200 mingdan oshiq harbiy ishtirok etadi. Vetnam tomoniga ko‘ra urushda Xitoyning 600 ming harbiysi ishtirok etgan.

Urush tugagandan so‘ng har ikki tomon o‘z yo‘qotishlarini ancha kamaytirib, dushman tomon yo‘qotishlarini ko‘paytirib ko‘rsatadi.

Xitoy tomoni ma’lumotlari:

·      Halok bo‘lgan xitoylik harbiylar – 6 954-8 531 nafar;

·      Yarador bo‘lgan xitoylik harbiylar – 14,8-21 ming nafar;

·      Asirga tushgan xitoylik harbiylar – 238 nafar;

·      Halok bo‘lgan vetnamlik harbiylar – 30-57 ming nafar;

·      Halok bo‘lgan vetnamlik partizanlar – 70 ming nafar;

·      Asirga tushgan vetnamlik harbiylar – 1 636 nafar;

·      Safdan chiqarilgan Vetnam tanklari soni – 185 ta;

·      Safdan chiqarilgan Vetnam artilleriya qurilmalari – 200 ta.

Vetnam tomoni ma’lumotlari:

·      Halok bo‘lgan xitoylik harbiylar – 26 ming nafar;

·      Yarador bo‘lgan va bedarak yo‘qolgan xitoylik harbiylar – 36 ming nafar;

·      Safdan chiqarilgan Xitoy tanklari soni – 420 ta;

·      Safdan chiqarilgan Vetnam artilleriya qurilmalari – 66 ta.

G‘arb davlatlari ma’lumotlari:

·      Halok bo‘lgan xitoylik harbiylar – 26 ming nafar;

·      Yarador bo‘lgan xitoylik harbiylar – 37 ming nafar;

·      Halok bo‘lgan vetnamlik harbiylar – 30 ming nafar;

·      Yarador bo‘lgan vetnamlik harbiylar – 32 ming nafar;

·      Halok bo‘lgan vetnamlik tinch aholi soni – 10 ming nafar;

Shuningdek, G‘arb davlatlari ma’lumotlariga ko‘ra bir oy davom etgan urushda Xitoy armiyasi Vetnamda 45 mingta binoni vayronaga aylantiradi.

Ularning 900 tasi maktab, 428 tasi shifoxona, 25 ta kon shaxtasi, 55 ta ishlab chiqarish korxonasi bo‘lgan.

SSSRning Vetnamga yordami

Xitoy armiyasi Vetnamga bostirib kirgandan ikki kun o‘tib, 19 fevral kuni sovet hukumati maxsus bayonot bilan chiqadi. Unda shunday deyilgandi:

“Sovet ittifoqi SSSR hamda Vetnam sotsialistik respublikasi o‘rtasida imzolangan do‘stlik va hamkorlik kelishuvi doirasida o‘z majburiyatlarini bajaradi”.

O‘sha kunning o‘zida armiya generali Gennadiy Obaturov boshchiligida 20 nafar yuqori lavozimli harbiy maslahatchi va mutaxassis Vetnamga uchib ketadi.

Guruh Vetnamga yetib borgach qo‘mondonlarga Xitoy armiyasiga qarshi urushish bo‘yicha taktik maslahatlar beradi. Natijada vetnamliklar Xitoy armiyasining hujumini to‘xtatishga muvaffaq bo‘ladi.

Shuningdek, sovetlar SSSRning Mo‘g‘uliston va Xitoy bilan chegaralaridagi harbiylar sonini oshiradi. Jumladan, Tuladagi havo-desant qo‘shinlari Chita shahriga ko‘chiriladi.

Uzoq Sharqda joylashgan Tinch okeani flotiga tegishli bir qancha kemalar Vetnam harbiy-dengiz flotini qo‘llash uchun Janubiy Xitoy dengiziga yuboriladi.

Bundan tashqari, sovetlar urush boshlangandan so‘ng Vetnamga dengiz orqali 400 ta tank hamda boshqa zirhli jangovar transportlar, 400 ta to‘p va minomyot, yana 20 ta harbiy samolyot yetkazib beradi.

O‘shanda sovetlarning Vetnamga yordam berishi Xitoy tomoniga yoqmaydi va oqibatda garchi ular sotsialistik lagerga kirsa ham ikki davlat o‘rtasidagi munosabatlar yanada soviydi.

Jumladan, 1979 yil aprelda Xitoy SSSR bilan 1950 yilda imzolangan “Do‘stlik, ittifoq va o‘zaro yordam haqidagi Sovet-Xitoy shartnomani bir tomonlama bekor qiladi.

O‘shangacha 1969 yilda Daman oroli uchun ham Xitoy va SSSR o‘rtasida qurolli mojaro yuz bergan, biroq Xitoy do‘stlik va ittifoq shartnomasini bekor qilmagandi.

Urushdan keyingi siyosiy vaziyat

Urush tugagandan so‘ng har ikki tomon ham o‘zini g‘olib deb e’lon qiladi. Jumladan, Vetnam tomoni Xitoy bosqinini muvaffaqiyatli bartaraf etgani va mamlakatning hududiy yaxlitligi asrab qolingani haqida jar soladi.

Xitoy tomoni esa Vetnam armiyasi hamda iqtisodiyotiga jiddiy zarar yetkazganini va maqsadga erishganini ta’kidlab chiqadi.

O‘sha paytda g‘arblik tadqiqotchilar urush Xitoy uchun ko‘ngilsiz tarzda kechganini qayd etadi. Shu bilan birga Xitoyning g‘alabasi haqida aytiladigan boshqa fikrlar ham bor.

Xitoy-Vetnam urushiga baho berishda eng murakkab masala shundaki, Xitoy o‘shanda qo‘shni davlatga nima maqsadda bostirib kirgani aniqmas. Chunki Vetnam Xitoyga hech qanday daxl qilayotgani yo‘q edi. Shunchaki bu davlat Kambojaga qo‘shin kiritib, uning rahbari almashishiga sabab bo‘lgandi.

Boshqa tomondan olib qaralganda Vetnam armiyasining Kambojaga bostirib kirishi ham o‘z-o‘zidan emas, Moskva buyurtmasi bilan sodir bo‘lgani haqiqatga yaqinroq. Ya’ni Kambojada rahbar almashuvini Vetnam emas, ko‘proq Moskva xohlagan.

Xitoy Vetnamga bostirib kirib uchta provinsiyani egallaydi va u yerdagi korxonalar, odamlarning uylari, maktab hamda shifoxonalar vayron bo‘ladi. Biroq Xitoy harbiylari Vetnam armiyasiga jiddiy ziyon yetkaza olmaydi.

Chunki Xitoy armiyasini eng avval Vetnam partizanlari qarshi oladi va ularga jiddiy talofat yetkazadi. Chunki ularda amerikaliklarga qarshi janglarda orttirilgan tajriba bor edi.

Shundan kelib chiqilsa, Xitoyning bosqini Vetnam armiyasini armiyasini kuchsizlantirmaydi. Qolaversa, garchi qo‘shni davlatga bostirib kirib, uning ancha hududini egallagan bo‘lsa-da Xitoy tomonining yo‘qotishlari ham kam emasdi.

Ana shu urushda Xitoy armiyasining kamchiliklari ko‘zga tashlanib qoladi. Urushdan so‘ng bu davlat o‘z armiyasini modernizatsiya qila boshlaydi.

G‘arblik tadqiqotchi Bryus Elleman Xitoyning Vetnamga hujumi Kamboja uchun emasdi deb hisoblaydi. Uning fikricha, Xitoy urushda g‘alaba qozonib, Vetnamni o‘z ta’sir doirasiga olishni xohlagan. Biroq bu yuz bermaydi.

Shuningdek, Ellemanga ko‘ra, Xitoy Vetnamga hujum qilib bunga SSSRning munosabatini bilishni xohlagan bo‘lishi ham mumkin.

Urush paytida SSSR Mug‘uliston va Xitoy bilan chegarasiga qo‘shimcha kuchlar tashlashi va ularni jangovar holga keltirishi Xitoyni sergak torttiradi.

Urushdan keyingi to‘qnashuvlar

Xitoy hamda Vetnam o‘rtasidagi munosabatlar urushdan keyin ham tarangligicha qoladi va yana ko‘p marta ikki davlat o‘rtasida qurolli nizolar yuz beradi. Jumladan, 1980 yildan 1987 yilgacha bir necha bor chegarada qurolli to‘qnashuvlar sodir bo‘ladi.

Ma’lumotlarga ko‘ra, 1979-1990 yillar oralig‘ida Xitoy va Vetnam o‘rtasida sodir bo‘lgan qurolli to‘qnashuvlarda har ikki tomondan minglab odamlar o‘ladi.

Har ikki davlat harbiylari o‘rtasidagi chegara to‘qnashuvlarining eng yirigi 1984 yilda bo‘lib o‘tadi. O‘sha yili aprelda Vetnam armiyasi Kambojadagi isyonchi kuchlarga zarbalar beradi.

Shunda Xitoy hukumati yana o‘z ittifoqchilarini qo‘llash uchun Vetnamning chegara hududlariga artilleriya zarbalari beradi. So‘ng iyul oyida Vetnamning chegaraoldi hududlariga bostirib kiradi. Ikki o‘rtada yana qurolli to‘qnashuv boshlanadi.

Bu to‘qnashuv 1984 yil 4 avgustgacha davom etadi va unda tomonlar jiddiy yo‘qotishlarga uchraydi. Jumladan, Vetnam tomoni 600 askaridan, Xitoy esa 1000 nafar askari halok bo‘lganini bildiradi.

Biroq 1979 yildagi urushda bo‘lganiday har ikki tomon raqibi bir necha ming nafar askardan ayrilganini da’vo qiladi.

Xitoyning hudud da’volari

Bugun Xitoy quruqlikda 14 ta davlat – Rossiya, Mo‘g‘uliston, Shimoliy Koreya, Vetnam, Laos, Myanma, Nepal, Butan, Hindiston, Pokiston, Afg‘oniston, Tojikiston, Qirg‘iziston va Qozog‘iston bilan chegaradosh.

Shuningdek, bu davlat dengizda Yaponiya, Janubiy Koreya, Shimoliy Koreya, Filippin, Vetnam, Malayziya, Bruney va Indoneziya bilan chegaraga ega.

Xitoyning quruqlikda ham, dengizda ham aksariyat qo‘shnilariga nisbatan hududiy da’volari bor. Bu da’volar 1949 yilda Xitoy xalq respublikasi tuzilib, mamlakat kommunistlar boshqaruviga o‘tgach paydo bo‘lgan.

Xitoyning Rossiyaga hudud da’volari asosan Uzoq Sharqdagi Amur va Ussuri daryolarida joylashgan orollar bilan bog‘liq. SSSR parchalanib ketgach Rossiya ularning ayrimlarini Xitoyga topshirdi. Boshqalari bo‘yicha Xitoyning da’volari saqlanib qolmoqda.

Jumladan, 2004 yil Putin Xitoyga amalga oshirgan davlat tashrifi davomida Xabarovsk o‘lkasida joylashgan Katta Ussuriysk oroli yarmini va Tarabarov orolini Xitoyga berish haqidagi hujjatlarni ham imzolaydi. 2008 yilda Katta Ussuriysk oroli yarmi va Tarabarov oroli uzil-kesil Xitoyga topshiriladi.

2014 yilda Xitoy tomoni Rossiyani Ussuri daryosida joylashgan Daman orolini ham o‘ziga berishga ko‘ndiradi. O‘sha paytda orolda rossiyaliklarning uylari bor edi va u yerda ancha odam yashardi. 2014 yilda orol Xitoyga o‘tgach rossiyaliklar Damandan boshqa joyga ko‘chiriladi.

Rossiya OAVlarida yozilishicha, Putin boshqaruvi davrida umumiy hisobda Rossiya Uzoq Sharqda, Amur va Ussuri daryolarida joylashgan turli kattalikdagi 600 dan oshiq orollarni Xitoyga topshirgan.

Shuningdek, so‘nggi yillarda Xitoy va Hindiston o‘rtasida Himolay tog‘larida joylashgan hudud uchun ziddiyatlar kuchaydi. Chegara hududlarda tez-tez otishmalar, kichik qurolli mojarolar yuz bermoqda.

SSSR tarqab ketgach Xitoy bizga qo‘shni bo‘lgan Qozog‘iston, Qirg‘iziston va Tojikistondan ham ma’lum hududlarni oldi.

Jumladan, 1998 yilda Almatida o‘tkazilgan “Shanxay beshligi” (Shanxay hamkorligi tashkiloti boshida shunday deb atalgan) sammitida Nursulton Nazarboyev va Xitoy rahbari Tszyan Tszenmin Jalanashko‘l atrofidagi bahsli hududlarni Xitoyga topshirish haqidagi kelishuvni imzolaydi. Shu tariqa Xitoy Qozog‘istondan qariyb 1 000 km kv yerni olishga muvaffaq bo‘ladi.

2011 yilda Xitoy Tojikistondan, Tog‘li Badaxshon avtonom viloyati hududidan 1,1 ming km kv (mamlakat hududining qariyb 1 foizi) hududini oladi.

Shuningdek, Xitoy Qirg‘izistondan ham ancha hududni oladi. Jumladan, 1999 yilda Askar Akayev xitoyliklar bilan bahsli hududlardan biri bo‘yicha kelishuvga erishadi.

Natijada Xitoy Uzongu-Kuush hududidan 161 km kv yerni olishga muvaffaq bo‘ladi. Bu xitoyliklar talab qilgan yerning 39 foizi edi. Xitoyga berilgan hududda qirg‘izlar uchun muqaddas bo‘lgan Xon Tangri cho‘qqisi ham bor edi.

Bundan tashqari, Xitoy Yapon dengizi, Janubiy Xitoy dengizi va Tinch okeanidagi o‘z hududlariga tutash boshqa dengizlarda aktivlikni oshirdi. Bu esa Janubiy-Sharqiy Osiyoda joylashgan Yaponiya, Janubiy Koreya, Malayziya, Filippin, Vetnam kabi davlatlar bilan bahslarni keltirib chiqarmoqda.