Boşlanğiç sinfda öqitişning zamonaviy texnologiyalaridan foydalaniş usullari
|17:00 / 27.11.2019134 29012 min
Ta'lim öqituvçi va öquvçilarning hamkorlikdagi faoliyati bölib, şu jarayonda şaxsning taraqqiyoti, uning ma'lumoti va tarbiyasi ham amalga oşadi. Darslarda öqituvçi öz bilimi, könikma va malakalarini maşğulotlar vositasida öquvçilarga yetkazadi, öquvçilar esa uni özlaştirib borişi natijasida undan foydalaniş qobiliyatiga ega böladi. Örganiş jarayonida öquvçilar özlaştirişning turli körinişlaridan foydalanişadi, ya'ni özlaştirilayotgan ma'lumotlarni qabul qiliş, qayta işlaş hamda amaliyotga tatbiq etişda öziga xos tafovutlarga tayanadi. Ta'lim jarayonida öqituvçi va öquvçilarlarning dars paytidagi hamkorligi, öquvçilarning mustaqil işlaşi, sinfdan taşqari işlar şaklida ta'lim va tarbiya masalalari hal etiladi.
Ta'limning maqsadi jamiyat ehtiyojiga mos ravişda şakllanadi. Şunday ekan, ta'lim-tarbiya maqsadi mos va mutanosib bölişi kerak. Ilmiy adabiyotlarda ta'limning maqsadi imkoniyatlaridan töğri, aniq, örinli foydalaniş könikma va malakalarini hosil qiliş, mantiqiy-ijodiy tafakkurni rivojlantiriş, kommunikativ savodxonlikni oşiriş, milliy ğoyani singdiriş, şarqona tarbiyani şakllantiriş, şaxsni ma'naviy boyitişdan iboratligi ta'kidlangan. Ta'limiy maqsad asosida öquvçilarda mustaqil fikrlaş, oğzaki va yozma savodxonlikni oşiriş, mantiqiy tafakkurni rivojlantiriş orqali ularning muloqot madaniyati takomillaştiriladi. Tarbiyaviy maqsad asosida esa ma'naviy, ğoyaviy, nafosat tarbiyasi beriladi. Til örganiş jarayonida xalqning madaniy-axloqiy qadriyatlariga yaqinlaştiriş imkoni paydo böladi.
Uluğ donişmandlardan biri «... kelajak taşvişi bilan yaşasang, farzandlaringga yaxşi bilim ber, öqit», degan ekan. Yurtimizda ta'lim-tarbiya tizimida amalga oşirilayotgan islohotlar haqiqiy ma'noda bir-ikki yillik yoki qisqa davrda samaraga erişişga qaratilgan iş emas, balki çin ma'noda bir neça yuz yillarga tatiydigan özgariş böldi, desak xato bölmaydi. Bu prezidentimizning kelajagimiz, kelajak avlodimiz haqida qayğurib, yurtimizning barça farzandlari – mening farzandlarim, ular bizlardan köra kuçli, bilimli va albatta baxtli bölişlari kerak, degan ğoyasi zamirida donişmandlarça siyosat yotganini körsatadi.
Ma'lumki, ta'limda ilğor pedagogik va yangi axborotlar texnologiyalarini tatbiq etiş öquv maşğulotlarining samaradorligini oşiribgina qolmay, ilm-fan yutuqlarini amaliyotda qöllaş orqali mustaqil va mantiqiy fikrlaydigan, har tomonlama barkamol yuksak ma'naviyatli şaxsni tarbiyalaşda muhim ahamiyat kasb etadi.
Hozirgi kunda ta'lim jarayonida interfaol metodlar va axborot texnologiyalarini öquv jarayonida qöllaşga bölgan qiziqiş kundan-kunga ortib bormoqda. Bunday bölişining sabablaridan biri, şu vaqtgaça an'anaviy ta'limda öquvçilar faqat tayyor bilimlarni egallaşga örgatilgan bölsa, zamonaviy texnologiyalardan foydalaniş esa ularni egallayotgan bilimlarini özlari qidirib topiş, mustaqil örganiş va fikrlaş, tahlil qiliş, hatto yakuniy xulosalarni ham özlari keltirib çiqarişga örgatadi. Öqituvçi bu jarayonda şaxs rivojlanişi, şakllanişi, bilim olişi va tarbiyalanişiga şaroit yaratadi va şu bilan bir qatorda boşqaruvçilik, yönaltiruvçilik funksiyasini bajaradi. Bugungi kunda ta'limda
Dars maşğulotlarida öyin-topşiriqlarni takrorlaş yoki mustahkamlaş darslarida foydalanilsa ijobiy natija beradi. Öyin-topşiriqning qaysi bir turini tanlaş darsning turiga, sinf öquvçilarining öyin-topşiriqlarni bajarişga örgatilganlik darajasi, ularning bilim saviyasi, mustaqil ijodiy işlaş imkoniyatlari, örganilganlarni xotirada tez tiklay olişi, ijodkorlikning qay darajada şakllanganiga ham boğliq bölişi kerak.
Ta'limda öquvçi şaxsini fikrlaşga, özgalar fikrini anglaş va şu fikrni oğzaki hamda yozma şaklda savodli bayon eta olişga örgatiş masalasiga e'tibor qaratilgan bölib, mustaqil fikrlaydigan, nutq madaniyati rivojlangan savodxon şaxsni kamol toptiriş asosiy örin egallaydi. Millatning turmuş tarzi, madaniy yaratuvçanligi uning boy tarixiy merosi asosida örganiladi.
Bugungi kun öqituvçidan ilğor pedagogik va yangi axborotlar texnologiyalaridan öquv jarayonida foydalanişni talab etmoqda. Yuqoridagilardan kelib çiqib, tajribalarimiz asosida dars maşğulotlarida interfaol metodlarni qöllaş orqali ta'lim-tarbiya beriş yöllariga doir fikrlarimizni bayon etamiz. Öylaymizki, u öquv maşğulotlari samaradorligini oşirişda hamkasblarimizga amaliy yordam beradi. Şuningdek, öquvçilarni öz yönalişini tanlaş va mustaqil hayotga tayyorgarlik könikmalarini şakllantirişdek mas'uliyatli vazifani bajarişda ularning yaqin kömakçilardan biriga aylanadi. Quyida sinflar kesimida ayrim mavzular asosida öqitişning zamonaviy usullarini tatbiq etiş böyiça tavsiyalar beramiz. Siz undan ijodiy yondaşgan holda foydalanasiz va birinçi prezidentimizning: «Har qariçi muqaddas bölgan ona yerimizga nisbatan farzandlarimizda ğurur va iftixor, sadoqat tuyğularini uyğotiş uçun biz bugun nima qilyapmiz, degan savolga javob izlab köraylik»[1], - degan fikrlariga javoban ta'lim va tarbiya berişning zamonaviy usullarini tatbiq etiş orqali közlangan maqsadga erişişga öz hissangizni qöşasiz degan umiddamiz.
Öquvçilar mantiqiy tafakkur yuritiş könikmalariga ega bölişlarida uşbu metod alohida ahamiyatga ega. Uni qöllaşda quyidagi harakatlar amalga oşiriladi:
Örganilayotgan mavzu mohiyatini oçib berişga xizmat qiluvçi tuşunçalar tizimini şakllantiriş;
hosil bölgan tizimdan mavzuga taalluqli bölgan törtta (beşta, oltita, ...) va taalluqli bölmagan bitta tuşunçaning örin olişiga erişiş;
öquvçilarga mavzuga taalluqli bölmagan tuşunçani aniqlaş va uni tizimdan çiqariş vazifasini topşiriş;
öquvçilarni öz harakatlari mohiyatini şarhlaşga undaş (mavzuni mustahkamlaş maqsadida öquvçilardan tizimda saqlanib qolgan tuşunçalarga ham izoh berib ötişlari hamda ular örtasidagi mantiqiy boğliqlikni asoslaşlarini talab etiş lozim).
Mazkur metod öquvçilardan örganilayotgan mavzu (yoki bölim, bob) yuzasidan tahliliy mulohaza yuritiş, şuningdek, eng muhim tayanç tuşunçalarni ifodalay olişni talab etadi.
Metodni qöllaşda quyidagi harakatlar taşkil etiladi:
öqituvçi özaro teng nisbatda mavzuga (bölim, bob) oid va oid bölmagan asosiy tuşunçalar tizimini yaratadi;
öquvçilar mavzuga (bölim, bob) oid va oid bölmagan asosiy tuşunçalarn aniqlaydilar va daxldor bölmagan asosiy tuşunçalarni tizimdan çiqaradilar;
öquvçilar öz harakatlarining mohiyatini izohlaydilar.
Metoddan individual, guruhli va ommaviy şaklda öquvçilar tomonidan mavzuning puxta özlaştirilişini ta'minlaş hamda ularning bilimlarini aniqlaş maqsadida foydalaniş mumkin.
1-sinf darsligidagi «Oşxona jihozlari», «Quşlar», «Uy hayvonlari va parrandalar» kabi mavzularini örganişda yangi mavzuni mustahkamlaş uçun mazkur metodni qöllaş ijobiy natija beradi. Bunda mavzuga oid törtta va taalluqli bölmagan (ortiqça) bitta söz (tuşunça, fikr) beriladi.
Öquvçilar ana şu sözni (tuşunça, fikr) aniqlaydilar.
Masalan, 1-sinf darsligidagi 1-maşqda berilgan topşiriqni bajarişda quyidagiça qöllaş mumkin. Yozuv ekranda körsatiladi. Öquvçilar ortiqça sözni aniqlaşadi.
Uy hayvonlari: sigir, qöy, toşbaqa, ot, it.
Söng bu sözlar iştirokida gap tuziş topşiriği beriladi va tuzilgan gaplar asosida axloqiy tarbiya beriladi.
Namuna: Ot - insonning eng işonçli dösti.
Öquvçilar tomonidan tuzilgan gaplar asosida öquvçilar qalbida ona tabiatga muhabbat uyğotiladi, uy hayvonlariga nisbatan ijobiy munosabatda bölişga örgatiladi.
«Videotopişmoq» metodi
Hozirgi kunda pedagogik faoliyatda turli axborot vositalari (kompyuter, televideniye, radio, nusxa köçiruvçi qurilma, slayd, video va audio magnitofonlar) yordamida ta'lim jarayoni taşkil etilişiga alohida e'tibor qaratilmoqda. Öqituvçilar oldida ta'lim jarayonida turli axborot vositalaridan örinli va maqsadga muvofiq foydalaniş vazifasi turibdi.
Videotopişmoq metodidan foydalanişda quyidagi harakatlar amalga oşiriladi:
öquvçilar e'tiboriga örganilayotgan mavzu mohiyatini tasviriy yoritişga yordam beruvçi izohlarsiz bir neçta videolavha namoyiş etiladi;
öquvçilar har bir lavhada qanday jarayon aks ettirilganini izohlaşadi;
jarayonlarning mohiyatini daftarlariga qayd etişadi;
öqituvçi tomonidan berilgan savollarga javob qaytarişadi.
Mazkur metod asosida mavzuga doir kompyuter orqali videolavha namoyiş etiladi. Öquvçilar videolavha mavzusi, unda ifodalangan mavzu haqida öz fikr-mulohazalarini bildirişadi.
Masalan, «Elektr jihozlari» (1-sinf), «Yil fasllari» (2-sinf) kabilar asosida öquvçilarga milliy an'analarimiz, urf-odatlarimiz, iqtisodiy munosabatlar haqida tuşunçalar beriladi.
Navröz udumlari (foydalaniş uçun matnlar)
Navröz kuni odam ota-onasi, yaqin kişilari bilan diydorlaşadi. Ginali odamlar Navröz kuni yaraşadi.
Navröz arafasida keksalar maxsus idişlarga yetti xil don ekib, ularning unib çiqişiga qarab, kuzda olinadigan hosil çöğini çamalaşgan.
Ba'zi joylarda esa Navröz kunlarida paydo bölgan kamalakka qarab yerga suv sepiladi. Şunday qilinsa, göyo yil seryoğin va barakali bölar ekan.
Navröz kunlari boğdagi örik daraxtlariga arqon solib arğimçoq yasaladi. Qiz-juvonlar yiğilişib, navbatma-navbat arğimçoq uçadilar. Navrözda arğimçoq uçsa bir yillik gunohi tökiladi deyilgan.
Bu metodni 2-sinfda öquvçilarning unli va undoş tovuşlar haqidagi bilimlarini sinaş, uni mustahkamlaş maqsadida ham qöllaş mumkin. Masalan, ekran orqali unli tovuşlar körsatiladi. Galma-galdan şu tovuş bilan boşlanadigan sözlarni ifodalaydigan rasmlar körsatiladi. Öquvçilar rasmlardagi narsa, buyum nomlarini daftarlariga yozadilar. Bunda öquvçilarning xotiralari mustahkamlanadi, söz boyligi oşadi.
Namuna:
Unlilar
A - atirgul
O‘ - örik
Boşlanğiç sinflarda interfaol metodlar va ta'limiy öyinlardan, zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalaniş öquvçilarni mustaqil fikrlaşga, ijodiy izlaniş va mantiqiy fikrlaş doiralarini kengaytiriş bilan birga ularni darslarda örganganlarini hayot bilan boğlaşga, qiziqişlarini oşirişga yordam beradi. Öqituvçilarning bunday zamonaviy talablar asosida yaratilgan şaroitlardan samarali foydalanib, darslarni ilğor pedagogik hamda axborot kommunikatsiya texnologiyalari asosida taşkil etilişi ta'lim-tarbiya jarayonini sifatini kafolatlaydi.
Bizningça, ta'limiy öyinlarga qöyiladigan asosiy talablar quyidagilardan iborat:
1. Ta'limiy öyinlar öquvçilar yoşiga mos bölişi kerak;
2. Öyinlar ötilayotgan mavzu mazmun-mohiyatiga mutanosib bölişi lozim;
3. Ta'limiy öyinlarni ötkaziş vaqti aniq belgilanişi şart;
4. Ta'limiy öyinlar ham ta'limiy, ham tarbiyaviy ahamiyatga ega bölişi kerak;
5. Ta'limiy öyinlarning ötkaziliş maqsadi, ahamiyati belgilanişi lozim.
Yuqoridagi talablarga amal qilingandagina dars samaradorligi ortadi va zamonaviy texnologiyalar ta'lim samaradorligiga xizmat qiladi.
Umida Mamadjonova,
Namangan şahar 48-umumiy örta ta'lim maktabi boşlanğiç sinf öqituvçisi.
[1] Karimov I. Eng asosiy mezon – hayot haqiqatini aks ettiriş. – T: «Özbekiston», 2009, 15-bet.
