Ta'lim, monopoliya, ayol siyosatçilar va Singapur tajribasi - Aziza Umarova bilan suhbat
|23:55 / 04.05.202019 8339 min
«Biz kalkulyatorni qölga olib, har bir sohada monopoliyadan körilayotgan zararni hisoblab çiqsak, tezda töğri qarorlar qabul qila boşlaymiz».
Ta'lim sifati oşirilişiga nima tösiq bölyapti? Özbekiston monopoliyalar sababli nimalarni boy bermoqda? Jamiyatning ayollarga munosabatida qanday xatolar bor? Biz Singapur tajribasidan nimalarni örganişimiz mumkin?
Davlat boşqaruvini modernizatsiyalaş va elektron hukumat masalalari böyiça mutaxassis, Smartgov.consulting kompaniyasi ijroçi direktori Aziza Umarova Kun.uz muxbiri bilan suhbatda şular xususida öz mulohazalarini bildirdi.
― Ta'lim sifatini oşiriş hukumat oldidagi asosiy masalalardan biri bölib turibdi. Turli şakl va körinişda özgarişlar qilinayotgan bölsa-da, ijobiy siljiş sezilgani yöq. Aksinça, muammo çuqurlaşgan holatlar ham böldi...
― Çunki bizda akademik erkinlik va oliy ta'lim avtonomiyasi yöq. Agar universitet xususiy bölsa, u boşqa oliygohlar bilan raqobatlaşadi. Ta'lim dasturi progressiv va qiziqarli bölişiga, eng yaxşi öqituvçilar işlaşiga harakat qiladi. Yaxşi kitoblar, kompyuterlarga resurs tikişga, talaba eng yaxşi bilimlarni olişi uçun şaroit qilişga imkoniyat paydo böladi. Çunki raqobat bor.
Raqobat bölmasa, barça oliy ta'lim muassasalari davlatniki bölsa... Ularda hisobdorlik yuqori, doim qandaydir hujjatlar talab qilinadi. Va ular har qanday holatda ham davlat öziga pul berişini biladi.
Deylik, xususiy universitet va davlat universiteti. Ular davlat subsidiyalari uçun kuraşadi. Davlat xususiy universitetga pul beradi va menga bu yil 100 nafar kadr tayyorlab berasan, deydi. Va xususiy universitet davlat uçun talabalarni tayyorlab beradi. Çunki bu universitetda iqtisodiyot böyiça yaxşi dastur bor. Narigi universitetda esa tibbiyot dasturi yaxşi. Balki xususiydir, balki davlatniki. Ular doim davlat moliyalaştirişi uçun özaro raqobat olib borişadi.
Ana şunda davlat universitetlari ham özgarişga majbur böladi. Bizda heç qaçon bunday bölmagan. Sifatli ta'lim haqida öylar ekanmiz, gap yana oliy ta'lim tizimidagi monopoliyaga, raqobatning yöqligiga borib taqaladi.
Aviatsiya böladimi, oliy ta'limmi, soğliqni saqlaşmi ― har qanday sohada ham raqobat paydo bölsa, sifat yaxşilanadi. Kuçsizlar çekinadi, kuçlilar qoladi. Kuçlilar öz xizmatlarini yaxşilaş orqali özaro kuraş olib boradi.
Mavzuga oid
– Monopoliyalarning iqtisodiyotimizga zarari haqida qanday fikrdasiz?
– Özbekiston ham boşqa davlatlar singari sobiq ittifoq tarkibidan çiqqan. Sovet ittifoqida davlat hamma narsani qamrab olgan edi. Jamoat taşkilotlari ham davlatniki edi, heç qanday biznes bölmagan. Iqtisodiyotda hamma narsani davlat nazorat qilardi. Bunday tizimdan sekinlik bilan çekinyapmiz. Istalganidek tez bölmasa ham, lekin özgarişlar bor.
Aviatsiya sohasida monopoliyaning ta'sirini körib çiqsak. Özbekiston va Ukraina. Toşkentdagi aeroport va Kiyevdagi Borispol aeroporti. 1991 yil. Toşkent aeroportida yiliga taxminan 1,5 mln yölovçi taşilgan. Kiyev aeroportida ham taxminan şunça.
2019 yilda esa Toşkent aeroporti 3,8 mln yölovçiga xizmat körsatdi, Borispol – 15 mln. Ikki davlatning ham aholisi 33-35 mln, iqtisodiyot darajasi ham qariyb teng. Lekin farq katta: 3,8 mln va 15 mln.
Çunki ular öz osmonini oçdi, islohotlar qildi, yangi aviataşuvçilar oqimini jalb qildi. Kiyevga, Ukrainaga köp odam kela boşladi, ular tranzit habga aylandi. Biz esa buni yöqotdik.
Odamlar Toşkentdan uçiş örniga Çimkent orqali uçib ketişadi.
Yöqotiş kimda? Özbekistonda. Farğona vodiysida çegaradan ötib, Öş orqali Rossiyaga uçib ketişadi. Toşkentdan esa Çimkent orqali çiqib ketişga harakat qilişadi.
Biz kalkulyatorni qölga olib, har bir sohada monopoliyadan körilayotgan zararni hisoblab çiqsak, tezda töğri qarorlar qabul qila boşlaymiz. Raqamlar bilan gapirmas ekanmiz, heç narsani özgartira olmaymiz.
Maktablar misolini körib çiqsak. Tbilisi va Toşkent. Tbilisida 1 mln aholi, Toşkentda 3 mln. Maktablar soni esa deyarli bir xil, 10-12ta farq qilişi mumkin. Vaholanki bizda aholi soni 3 karra köp, maktablar esa juda kam.
Çunki Tbilisida jon boşiga moliyalaştiriş yölga qöyilgan. Davlat har bir öquvçi uçun pul ajratadi. Biz esa jon boşiga moliyalaştiriş islohotini qilmadik. 1991 yilda, 2000 yilda qança pul ajratilgan bölsa, hozir ham deyarli şunça ajratiladi.
― Özbekiston siyosatida ayollarning roli sust ekanini köriş mumkin. Ularning bu nofaolligi, sizningça, köproq nima bilan boğliq: şaxsiy ambitsiyaning yöqligimi yoki tizimdagi sun'iy tösiqlar?
― Bunga sabab – avvalo, oilada qiz bolaga munosabat. Unga heç kim bor, özingni körsat, demaydi. Hamma erga tegsang, böldi, deydi. Qizlar turmuşga çiqiş, 2-3 nafar farzandni dunyoga keltirişni asosiy vazifasi deb biladi.
Boşqa tomondan, şu farzandlarni boşqa sobiq sovet davlatlarida ham dunyoga keltirişyapti. Qozoğistonda, Qirğizistonda, Ozarbayjonda... Ammo, şu bilan birga, ularda ayol elçilar, köplab ayol vazirlar, ayol boş vazirlar, ayol boş prokurorlar bor. Ular ham turmuşga çiqişadi, farzand körişadi.
Misol uçun, Afğoniston. Afğonistonda hozirda 3 nafar ayol vazir, 5 nafar ayol elçi, 11 nafar ayol vazir örinbosari bor. Xususan, muhofaza organlarida ham ayollar işlaydi. Yaqin vaqtgaça ayollar paranjida yurgan, uydan erkaklarsiz çiqa olmagan davlatda şunday. Ular harakat bilan şunday natijaga erişişdi.
Bizda esa teskarisi. Sovet Özbekistonida Adliya vaziri, Ijtimoiy ta'minot böyiça vazir ayol bölgan. Moskvada, asosiy hukumat oldida ayollar Özbekiston nomidan munosib iş yuritişgan. Biz hozir ularni yöqotdik.
Menimça, bir tomondan madaniyat ayollarga katta ta'sir körsatdi. Qiz bolaga kiçkinaligidan barçasiga erişa olişi mumkinligi uqtirilmadi. Ular juda past marralarni közlaşdi.
Boşqa tomondan, davlat ham qöllab-quvvatlaş kerakligini yoddan çiqardi. Doim kadrlar zaxirasi bölişi kerakligi unutildi.
Rasmiy ma'lumotlarga asolansak, soğliqni saqlaş va ta'lim tizimi kadrlarining törtdan uç qismi ayollar. Ammo nega bizda soğliqni saqlaş vaziri ayol emas? Nega soğliqni saqlaş vazirining örinbosarlari orasida ayol kişi yöq?
Har bir sohada öqimişli ayol kadrlar uçun kvota bölişi kerak. Buni şunçaki «bajarildi» degan söz uçun emas, çin ma'noda ayollarga imkon yaratiş uçun qiliş kerak. Ayollar siyosatda paydo böla boşlaşi bilan yoş avlod ularga qarab xulosa qila boşlaydi, men ham qila olişim mumkin ekan, deb örnak oladi. Va butun tizim işlay boşlaydi.
― Dunyoning eng rivojlangan davlatlaridan biri Singapur hayoti bilan yaqindan tanişsiz, u yerda faoliyat olib borgansiz. Osiyoning kiçkina davlati bölgan Singapurning taraqqiyot yöli Özbekiston uçun tajriba böla oladimi? Biz ulardan nimani örganişimiz mumkin?
― Singapur tabiiy boyliklarga ega emas. Juda ham kiçkina davlat. U heç qanday tabiiy boyliklarsiz, inson kapitalini rivojlantiriş, ziyoli millatni yaratiş orqali iqtisodiy rivojlanişda yetakçi böliş mumkinligining yaqqol misoli.
Singapurning menga yoqadigan jihati, ular ta'limga katta e'tibor qaratişadi. Birinçidan, 70-yillarning oxiridayoq ingliz tili asosiy tilga aylanişini aytişgan edi. Ingliz tilini biliş xalqqa asosiy axborot manbalaridan foydalana oliş uçun kerak böldi.
Ikkinçidan, ularda maktablar dasturi juda yaxşi. Konsepsiyada maktablar fikrlaydigan odamlarni tayyorlaşi kerakligi belgilangan. Fikrlovçi maktab, fikrlovçi millat. Ya'ni zamon bilan birga özgara oladigan, har doim yangi könikma va bilimlarni özlaştira oladigan öqimişli insonlarni tayyorlaş kerak.
Uçinçidan, ular korrupsiyani mutlaqo yöqota olişdi. Singapurda bir yil yaşab, pora berişga işora qilinadigan bironta ham holatga duç kelganim yöq. Hammasi butkul şaffof. Korrupsiya bölmagan, öqimişli, global makonda axborot bilan işlay oladigan odamlari bilan ular Osiyoning moliyaviy markaziga aylana olişdi. Ya'ni bugun Singapurda eng yirik banklar, suğurta kompaniyalari işlaydi. Startaplar paydo böladi. Kompaniyalar özlarining ştab-kvartiralarini oçişadi. Biznes yuritiş tartibi juda tuşunarli. Heç narsa birdaniga özgarmaydi, hammasi tuşunarli, oldindan baholaş mumkin. Bu Singapurga odamlarni jalb qiladi. Hukumatga yuqori işonçni paydo qiladi. Şuning uçun bu davlat bizga yaxşigina namuna böla oladi.
