Navbatchi ustozlarga ish haqi va Boysunda neft buloqlari - hafta dayjesti

Jahon savdo tashkilotiga a’zolikning yakuniy pallasi: O‘zbekiston 2,5 oy ichida ulgura oladimi? Kasalni yashirsang, isitmasi oshkor qiladi: o‘qituvchilar majburiy mehnatga tizimli ravishda jalb qilindimi? Boysundan neft chiqishi, kam litrajli avtomobillarga boj va qonli avtobus halokati – ortda qolgan haftaning O‘zbekiston hayotiga oid muhim xabarlari – Kun.uz dayjestida.

{Yii::t(}

O'tkazib yuborish 6s

O'tkazib yuborish

JST sari uzoq yo‘l: marra yaqinmi?

O‘zbekiston Jahon savdo tashkilotiga a’zo bo‘lish yo‘lida alohida muzokara o‘tkazishni istagan 34 ta davlatdan 33 tasi bilan kelishuvga erishdi. Bu haqda 2025 yilgi faoliyatini sarhisob qilgan bosh muzokarachi Azizbek Urunov ma’lum qildi. U avvalroq ikki tomonlama muzokaralar hali yakunlanmagan yagona davlat Tayvan ekanini aytgandi. Bunday kechikish Tayvanning yuridik jihatdan suveren emasligi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin.

Urunovga ko‘ra, o‘tgan yili 1200 dan ortiq me’yoriy hujjatlar ekspertizadan o‘tkazilgan; JST talablariga muvofiq 30 ta normativ-huquqiy hujjat, xususan 4 ta qonun qabul qilingan. 2026 yilda a’zolik jarayonini to‘liq yakuniga yetkazish ustuvor vazifa bo‘ladi, dedi bosh muzokarachi.

Jarayonni oxiriga yetkazish uchun Tayvan bilan kelishuvga erishishdan tashqari, Ishchi guruh doirasida ko‘p tomonlama muzokaralarni ham yakunlash, shu asosda ishchi guruh hisobotini tayyorlab tugatish talab etiladi. Modomiki O‘zbekiston Jahon savdo tashkilotiga a’zoligini tashkilotning eng oliy organi – Vazirlar konferensiyasida nishonlashni istar ekan, qolgan ishlarga ulgurish uchun oldinda atigi 2,5 oy vaqt qoldi.

Agar mart oyi oxiridagi konferensiyagacha ulgurishning imkoni bo‘lmasa, O‘zbekistonning a’zoligi yil oxirigacha JST Bosh kengashi tomonidan tasdiqlanishini kutish mumkin. Shundan keyin a’zolik protokoli Oliy Majlis tomonidan ratifikatsiya qilinishi kerak. Ratifikatsiya haqidagi hujjat JST Kotibiyatiga topshirilganidan 30 kun o‘tib, O‘zbekiston rasman tashkilotning to‘laqonli a’zosiga aylanadi.

JSTga a’zolik – qator sohalar uchun bir necha yillik o‘tish davrining boshlanishi demakdir, ya’ni ularga berilgan ayrim imtiyozlarning bekor qilinish sanasi aniq bo‘ladi. Shu bilan birga, dunyo allaqachon post-JST davrida yashayotgani, biz global savdo zanjirlariga oxirgilardan bo‘lib qo‘shilayotganimiz, tashkilot qoidalari ayniqsa notarif cheklovlarga kor qilmasligini ham aytib o‘tishimiz o‘rinli.

Boz ustiga, AQShdagi siyosat o‘zgarishi ko‘plab xalqaro tashkilotlar qatori JSTga ham katta zarba bo‘ldi. Donald Tramp yangi hakamlarni lavozimga tayinlashni bloklab qo‘ygani tufayli, JSTning “Oliy sudi” hisoblanuvchi appelyatsiya organi falajlanib qolgan, natijada tashkilot qoidalarini mensimaslik avj olyapti.

Sanab o‘tilgan omillardan kelib chiqib aytish mumkinki, JSTga a’zo bo‘lish – savdoni erkinlashtirish uchun zarur, lekin oxirgi chora emas. Iqtisodchi Behzod Hoshimovga ko‘ra, tashkilotga a’zo bo‘lgan boshqa davlatlar qatori O‘zbekiston ham savdoga ko‘plab cheklovlarni saqlab qolyapti, va bu cheklovlarning ayrimlari uzoq yillar qolib ketadiganga o‘xshaydi. Shunday ekan Turkiya, Janubiy Koreya, AQSh, Hindiston, Yaponiya kabi davlatlar bilan ikki tomonlama, Yevropa Ittifoqi va ASEAN kabilar bilan esa ko‘p tomonlama erkin savdo bitimlarini tuzish – O‘zbekiston uchun navbatdagi vazifa bo‘lishi kerak, deydi iqtisodchi.

JSTga a’zolik yilida tiklangan bojlar

Jahon savdo tashkilotiga kirish niyatidagi hukumat eng ko‘p parvarishlayotgan sohalardan biri – avtosanoat. 2026 yildan e’tiboran, O‘zbekistonda kam litrajli avtomobillar importi uchun yuqori bojlar qaytdi.

Yodingizda bo‘lsa, 2023 yil o‘rtalarida dvigatel hajmi 1000 va 1200 sm kubgacha bo‘lgan yengil avtomobillar importi uchun bojlar mos ravishda 0 va 5 foizgacha tushirilgan va bunday past stavkalar 2026 yil 1 yanvargacha amal qilishi belgilangan edi. 10 kun oldin bu muddat yakuniga yetdi va u uzaytirilmadi. Endi ushbu segmentdagi avtomobillar importi uchun yana avvalgidek bojxona qiymatidan 15 foiz va unga qo‘shimcha 700 dollargacha boj undiriladi.

Pasaytirilgan stavka 2,5 yil amalda bo‘lganiga qaramay, ancha tor segmentni qamrab olgani sababli bozorda sezilarli o‘zgarish yasay olmadi: ichki bozorga benzinda yuradigan ixcham va tejamkor modellarning keng ko‘lamda oqib kirishi kuzatilgani yo‘q. Avtomobil importida asosiy tendensiyani benzinda yuradigan mashinalar emas, elektromobillar belgilayapti. Kun.uz e’tibor qaratgan bojxona statistikasidan ma’lum bo‘lishicha, o‘tgan yili O‘zbekistonga olib kirilgan har 10 ta yengil avtomobildan 7 tasi elektromobil bo‘lgan.

Raqamlarga qaraganda, 2024 yilda faqat elektrda harakatlanadigan mashinalarning importdagi ulushi 32 foiz edi, 2025 yilda esa 71 foizga yetgan. Elektrokarlar importi o‘tgan yili son jihatdan 2,4 barobarga oshgan bo‘lsa, qiymat jihatdan 3,1 barobarga ko‘tarilgan, natijada import elektromobillarning o‘rtacha bojxona qiymati 2024 yildagi 9300 dollardan 2025 yilda 12 300 dollarga yetgan. Xitoyda narxlar aksincha pasayishda davom etayotganini inobatga olsak, yuqoridagi raqamlardan shunday xulosa kelib chiqadi: O‘zbekistonda eng arzon segmentdagi elektromobil sotuvlari keskin qisqargan.

Ayni paytda, benzinda yuradigan “inomarka”larning o‘rtacha bojxona qiymati 2024 yildagi 21,5 ming dollardan 2025 yilda 19,5 ming dollargacha pasaygani e’tiborli. Bu – o‘ziga to‘q aholi qatlami borgan sari elektromobillarga o‘tayotganidan darak berishi mumkin. Yana bir tendensiya – gibrid modellar bozorni tark etayotgani bilan bog‘liq: o‘tgan yili bu segmentdagi import 83 foizga pasaygan.

Qishda metan taqchilligi, benzinning esa narxi va sifati bilan bog‘liq masalalar – elektromobillarga talabni oshirayotgan asosiy omillardan bo‘lsa ajab emas. Bu hafta havo sovishi munosabati bilan metan-shoxobchalar faoliyatiga yana cheklovlar kiritildi. Shuningdek, Buxoroda AI-95 deb sotilgan benzin xaridorning avtomobilini buzib qo‘ygani ma’lum bo‘ldi. Raqobat qo‘mitasining xabar berishicha, iste’molchi qo‘mitaning hududiy boshqarmasiga murojaat qilganidan keyin, yetkazilgan 14 mln so‘mdan ortiq zarar AYoQSh tomonidan qoplab berilgan.

O‘qituvchilar va yana majburiyat mehnat

O‘tgan hafta ko‘plab o‘zbekistonliklar ketma-ket 5 kun dam olib, oila davrasida yangi yilni kutib olgan paytda, maktab o‘qituvchilari ishxonasini qo‘riqlab o‘tirishga majbur bo‘lgan ekan. Dastavval bunday holat faqatgina Buvayda tumanidagi bitta maktabda bo‘lgani aytilgan edi, lekin keyinroq unday emasligi oydinlashgach, rasmiy izohlarsiz, sukunat rejimi yoqildi.

Voqealar ketma-ketligi quyidagicha. Avvaliga Farg‘ona viloyatining Buvayda tumanidagi 37-maktab o‘qituvchilari Kun.uz'ga murojaat yo‘llab, 25 dekabrdan 6 yanvargacha maktabda 3 smenadan iborat 24 soatlik navbatchilik tashkil qilinganini ma’lum qildi. Bu navbatchilik “Yangi yil bayrami munosabati bilan maktabni tinch va osoyishta saqlash, maktab jamoasi va o‘quvchilar xavfsizligini ta’minlash maqsadi” bilan izohlangan.

“Mana, biz bugun navbatchilikdamiz. 31 dekabr, yangi yil arafasida eski yilni kuzatib, yangi yilni maktabda kutib olamiz. Muxlisa qizi bilan chiqqandi, qizi uxlab qoldi – navbatchilikda o‘tiribmiz, mana. [...] Endi bu qonunlarimizda bormikan, bilmadim”, – deydi o‘qituvchilardan biri Kun.uz'ga kelib tushgan videoda.

Kun.uz'da bu xabar chiqqanidan bir kun o‘tib Farg‘ona viloyati Maktab ta’limi boshqarmasi bayonot berdi. Bayonotda Buvaydadagi 37-maktab direktori o‘qituvchilarga ortiqcha vazifa yuklagani uchun ishdan olingani aytiladi. “Hurmatli ijtimoiy tarmoq kuzatuvchilaridan bitta maktabdagi jarayonni butun tizimdagi holat sifatida baholamasliklarini so‘rab qolamiz”, deyiladi rasmiy axborotda.

Lekin ko‘p o‘tmay, bunday navbatchilik bitta maktabda emas, butun tizimdagi holat bo‘lganini ko‘rsatuvchi dalillar paydo bo‘ldi. Kun.uz ixtiyorida hujjatlarga qaraganda, hammasi Vazirlar Mahkamasining 20 dekabrdagi 245-sonli bayonidan boshlangan. Shu bayon ijrosini ta’minlash uchun Maktab vazirligi hududiy boshqarmalarga XDFU grifi bilan xat yo‘llab, 25 dekabrdan 5 yanvargacha 24 soatlik navbatchilikni yo‘lga qo‘yish topshirig‘ini bergan. Bu topshiriqni hududiy boshqarmalar tuman bo‘limlariga, tuman bo‘limlari esa maktab direktorlariga yetkazgan.

Sirli topshiriq oshkor bo‘lganidan keyin holatga hukumat ham, vazirlik ham biror munosabat bildirmadi. Vazirlik Kun.uz so‘rovlarini javobsiz qoldirdi. Shunday sharoitda, yaxshiyamki, o‘qituvchilarning himoyasiga chiqadigan Mehnat inspeksiyasi bor ekan Inspeksiya boshlig‘i v.b. Nilufar Amanniyazova Buvaydadagi direktor nohaq ishdan bo‘shatilgani, u lavozimiga tiklanishi kerakligi, dam olish kunlarida ishga chiqishga majburlangan o‘qituvchilarga esa Mehnat kodeksida yozilganidek 2 hissa haq to‘lanishi shartligini talab qilib chiqdi.

Mehnat inspeksiyasi Maktab vazirligiga yo‘llagan taqdimnomada aytilishicha, respublika bo‘yicha navbatchilikka jalb qilingan barcha xodimlarga qonunchilikda belgilangan miqdorlarda ish haqlari to‘liq to‘lab berilishi kerak. Kun.uz manbasiga ko‘ra, vazirlik inspeksiyaning topshirig‘ini bajarishi kutilyapti: dam olish kunlaridagi mehnat uchun qo‘shimcha ish haqi yanvar oyi maoshiga qo‘shib to‘lab beriladi.

Bu hafta yana nimalar ro‘y berdi?

Boysundagi M25 gaz konidan neft sizib chiqa boshladi. Energetika vazirligiga ko‘ra, suyuqlik oqimini jilovlab, uni maxsus tayyorlangan hovuzlarga yo‘naltirish choralari ko‘rilyapti. Suyuqlik tarkibi bo‘yicha laboratoriya tahlili natijasiga qarab, uni qayta ishlash imkoniyatlari o‘rganiladi. Hosil bo‘lgan bir nechta neft “buloqlari” – 2024 yil 1 sentabrdan boshlab gaz chiqa boshlagan quduqlarga yaqin joyda joylashgan bo‘lib, taxminlarga ko‘ra, ularning vujudga kelishi – bitumli neft qatlamining karbonat angidrid ta’sirida erishi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Hafta davomida, shuningdek, “O‘zbekneftgaz”ning yangi raisi Abdug‘ani Sanginov 5 ta neft bazasi boshlig‘ini “jiddiy kamchiliklar” uchun ishdan bo‘shatgani xabar qilindi.

Koloniyada jazo o‘tayotgan diniy ulamo Mubashshir Ahmadning sog‘ligi haqida uning advokati va Ombudsman tomonidan ikki xil ma’lumot berilmoqda. Koloniya boshlig‘i imzolagan xatda yozilishicha, Mubashshir Ahmad noyabr oyida qandli diabet, nafas yo‘llari va barmoq to‘qimalarining yallig‘lanishidan davolangan. Lekin advokatning so‘zlariga ko‘ra, 26 dekabrda himoyasi ostidagi shaxs bilan uchrashganida u xatda ko‘rsatilgan muolajalarning birortasini olmaganini aytgan. Shundan keyin Ombudsmanning Navoiy viloyati bo‘yicha vakili Mubashshir Ahmad bilan uchrashdi. Rasmiy xabarga ko‘ra, uchrashuvda Alisher Tursunov tibbiy yordamdan ham, mehnat sharoitlaridan ham, oziq-ovqat ta’minotidan ham shikoyati yo‘qligini aytgan. “Alisher Tursunov bilan o‘tkazilgan xoli suhbatda u hech qanday masalada murojaat qilmadi”, deyiladi Ombudsman axborotida.

Nestlé brendiga mansub bolalar ozuqalaridan ayrimlari tarkibida xavfli toksin bo‘lishi mumkin. Shunday ehtimol borligi tufayli, kompaniya bir qator davlatlar, xususan O‘zbekistonda ham NAN va ALFARE Amino seriyasidagi mahsulotlarining muayyan partiyalarini qaytarib olishini e’lon qildi. Bu qaror tsereulid toksini bilan bog‘liq ehtiyot chorasi ekani aytilyapti. Kun.uz Nestlé'ning O‘zbekistondagi vakilidan olgan ma’lumotga ko‘ra, iste’molchilar e’lon qilingan seriyalardagi tovarlarni sotib olgan joyiga muammosiz qaytarishi mumkin: ularga yo puli qaytariladi, yoki boshqa tovarga almashtirib beriladi. Mahsulot qadog‘ining buzilgani ahamiyatsiz.

Navoiy viloyatida avtobus YTHga uchradi. 5 yanvar kuni soat 7:40 larda Tomdi tumanida, cho‘l hududda harakatlanib ketayotgan avtobusning 40 yoshli haydovchisi boshqaruvni yo‘qotgan va ulov yo‘ldan chiqib ketib, ag‘darilgan. Natijada 47 yo‘lovchidan 2 nafari voqea joyida vafot etgan. “Hamma jim ketayotgandi, birdan avtobus ag‘darilib, dumalab ketdi. Nima bo‘lganini tushunmay qoldik. Avtobus bosib qolgan 2 kishi shu joyning o‘zida vafot etdi, jarohatlanganlar ham talaygina”, dedi guvohlardan biri Kun.uz bilan suhbatda. Viloyat IIB dushanba kungi voqea haqida hafta oxirigacha ham qo‘shimcha ma’lumot bermadi.

Markaziy bank Humans ilovasi foydalanuvchilarining pullari o‘g‘irlangani yuzasidan Paylov to‘lov tashkilotidagi tekshiruvini yakunladi. Tekshiruv natijalari Ichki ishlar vazirligiga taqdim etilgan. Hozirda jinoyat ishi qo‘zg‘atilib, tergov olib borilyapti. Kun.uz manbasiga ko‘ra, Humans ilovasiga kartasi ulangan 2 mingdan ortiq foydalanuvchining qariyb 7 mlrd so‘m mablag‘i o‘g‘irlangan bo‘lishi mumkin. Jabrlanuvchilar huquqni muhofaza qiluvchi organlarga murojaat qilishlari tavsiya etiladi. Eslatib o‘tamiz, o‘g‘rilik dekabr oyi boshida ro‘y bergan, o‘shanda Humans kompaniyasi va Paylov to‘lov xizmati bir-birini ayblab chiqqandi.

Muallif – Komron Chegaboyev
Dastur boshlovchisi – Bobur Akmalov
Tasvir ustasi – Shohruz Abdurayimov
Surdotarjimon – E’zoza Ahmedova