Global muammolar davrida «jon saqlab qoliş». Özbekiston uçun tahdidlar va yeçimlar
|19:10 / 18.02.202149 79110 min
Olimlarning ta'kidlaşiça, hozir biz yangi geologik davrga - antropotsenga kirib bormoqdamiz. Bu davrda insonlar sayyoramiz kelajagini şakllantiruvçi ustun kuç bölib, insoniyat faolligi şu darajaga yetganki, sayyoraviy darajadagi biogeofizik özgarişlarga sabab bölmoqda.
Birlaşgan Millatlar Taşkilotining taraqqiyot dasturi (BMTTD) Inson taraqqiyoti töğrisidagi hisobotning navbatdagi 2020 yilgi naşrini taqdim qildi. Hisobot mavzusi «Keyingi marra: Inson taraqqiyoti va antropotsen» deb nomlanadi.
Kun.uz Iqtisodiy taraqqiyot markazi direktori Yuliy Yusupovning uşbu hisobot xulosalarining Özbekistonga nisbatan qöllanişi borasidagi fikr-mulohazalarini qisqartmalar bilan taqdim qiladi.
«Hisobot mualliflarining ta'kidlaşiça, Covid-19 kasalligi butun dunyo e'tiborini öziga tortgan bir paytda, ilgari mavjud bölgan sayyoraviy inqirozlar ham davom etib kelmoqda. 2020 yil sodir bölgan Atlantika havzasidagi dovullar mavsumi ham böronlar soni, ham tez avj olganlari soni böyiça yangi rekordlar örnatdi yoki şunga yaqin böldi. Sönggi 12 oy mobaynida misli körilmagan yonğinlar Avstraliya, Braziliya, Rossiya va AQŞning ulkan hududlarini kuydirib yubordi. Örmonlarni keng kölamda kesiş va atmosfera havosiga issiqxona gazlarini taşlaş davom etib kelmoqda»
Muallifning fikriça, Özbekistonda ham iqlim özgarişi mintaqamizdagi asosiy daryolarga suv yetkazib beruvçi toğdagi muzliklarning erişiga olib kelmoqda. Sönggi 50-60 yilda muzliklarning maydonlari taxminan 30 foizga qisqargan. Taxminlarga köra, örtaça yillik harorat 2 darajaga kötarilgan taqdirda muzliklar öz hajmining 50 foizini yöqotişi mumkin, harorat 4 darajaga kötarilgan taqdirda esa – bu hajm 78 foizgaça yetadi. Natijada mavjud suv resurslari hajmi ham qisqarmoqda. Masalan, Özbekiston tomonidan foydalaniladigan suvning yillik hajmi sönggi yillarda örtaça yillik 51-53 kub metrni taşkil qiladi, bu esa ötgan asrning 80-yillariga qiyoslaganda 20 foizga kamdir. Şu bilan birga, mamlakat aholisi uşbu muddat içida 1,5-2 baravar ösgan.
Yusupov Özbekistondagi köpgina muammolar ham tabiiy, ham ijtimoiy ildizlarga egaligi va ularning sabablari mamlakatning boşqa davlatlar bilan boğliqligida ekanini aytadi va bunga uçta misol keltiradi.
Birinçisi - ösib borayotgan suv tanqisligi muammosi. Vaziyatni ikki holat oğirlaştiradi. Birinçidan, Özbekistonning qöşni mamlakatlardan keladigan suv ta'minotiga boğliqligi yuqori darajada (iste'mol qilinadigan suvning 80 foizi taşqaridan keladi). Şuning uçun ham suv tanqisligi muammosini uşbu davlatlar bilan kelişmasdan hal etib bölmaydi. Ikkinçidan, Özbekistonda içimlik suvi juda samarasiz sarf qilinadi, ayniqsa, mamlakatdagi suv resurslarining 90 foizini iste'mol qiluvçi qişloq xöjaligida. Suv iste'molçilarga yetkaziş vaqtida (öta eskirgan va çirigan infratuzilma sababli suğoriş tizimlaridagi yöqotişlar 35-40 foizni taşkil qiladi) va iste'mol jarayonida ham (suğoriladigan yerlarning faqat 3 foizida suv tejovçi texnologiyalar tatbiq etilgan) yöqotiladi.
Mavzuga oid
Ikkinçisi - Özbekiston eksportida xomaşyo mahsulotlarining ustunligi (gaz, oltin, töqimaçilik xomaşyosi va h.k.) iqtisodiyotimizning rivojlaniş vektorini beqaror qiladi (çunki uşbu mahsulotlarning jahon bozoridagi narxi keskin özgaruvçan bölişi mumkin) va mamlakat içida xomaşyoni yuqori darajada qayta işlovçi sohalarning rivojlanişini çeklab qöyadi. Özbekistonning xomaşyoga boğliqligi sabablari quyidagilardan iborat: qayta işlov bermasdan foyda bilan eksport qiliş imkoniyatini beruvçi tabiiy resurslarning katta zaxiralari, şuningdek, mahalliy raqobatbardoş qayta işlovçi korxonalarni taşkil qiliş va rivojlantirişni zaif rağbatlantiruvçi yomon biznes muhiti mavjudligi.
Uçinçisi - sönggi ön yilliklarda kuzatib kelingan tuproq degradatsiyasi (şörlaniş, unumdorlikning pasayişi), bir tomondan - tuz va boşqa zararli moddalar atmosferaga taşlanişiga va keyinçalik yondoş hududlarga çökişiga olib keluvçi Orol dengizidagi fojianing oqibatlari natijasida yuzaga kelgan bölsa, boşqa tomondan – bunga bir qator ijtimoiy-iqtisodiy omillarning ta'siri sabab bölgan.
Yangi davrda omon qoliş uçun yöl körsatkiçlar
Köpgina olimlarning fikriça, bizning sayyoramiz zamonaviy inson sivilizatsiyasi paydo bölgan va 12 000 yil davom etgan golotsen davridan çiqmoqda. Ularning ta'kidlaşiça, hozir biz yangi geologik davrga — antropotsenga kirib kelmoqdamiz, unda insonlar sayyoramiz kelajagini şakllantiruvçi ustun kuç bölib, insoniyat faolligi şu darajaga yetganki, sayyoraviy darajadagi biogeofizik özgarişlarga sabab bölmoqda. Uşbu özgarişlar iqlim va Yerning jismoniy körinişining özgarişini, biologik turlarning katta qismi yöqolişini, köpgina tabiiy resurslarning (foydali qazilmalar, içimlik suvi, örmonlar va h.k.) tugaşini öz içiga oladi.
Biz global muammolarga tegişli ravişda javob bera olişimiz hamda dunyoda barqarorlik, uyğunlik va farovonlikni ta'minlaşimiz uçun öz fikrlaş tarzimizni va dunyoni boşqariş uçun qöllaydigan mexanizmlarni özgartirişimiz zarur. Yangi davr qat'iy ravişda axloqning yangi tamoyillarini va inson jamiyatlarini taşkillaştirişning yangi qoidalarini talab qiladi.
Hisobotda keskin özgarişlar talab etiladigan beşta asosiy yönaliş taklif etilgan:
1. Paydo bölayotgan muammolarni hal etiş uçun yangi yöllarni aniqlaş.
Amaliyot şuni körsatadiki, har qanday, hatto katta istiqbolga ega yeçimlar ham tegişli baholaş va hisob-kitoblarsiz kutilmagan xavfli oqibatlarga olib kelişi mumkin. Biz öz yondaşuvlarimizni alohida tarqoq muammolarni hal etişdan insoniyat qarşisida turgan muammolar majmuasining köp qirraligi, murakkabligi va özaro boğliqligini anglaşga qaratişimiz lozim.
2. Yangi qadriyatlarni şakllantiriş.
Qadriyatlarning özgartirilişi köpgina adolatsiz, nohaq (zamonaviy axloq nuqtayi nazaridan) va samarasiz (ilmiy nuqtayi nazardan) ijtimoiy odatlarga barham berişga imkon berdi. Şuningdek, odamlarni şakllangan qoliplarni qayta körib çiqiş, dunyoga yangi nuqtayi nazardan qaraş hamda boşqa manfaat va nuqtayi nazarlarni hisobga olişga undaydigan ilmiy asoslangan tadqiqotlar, naşrlar va jamoatçilik bilan maslahatlaşuvlar ta'sirida amalga oşmoqda.
3. Yangi rağbat omillarni yaratiş.
Agar odamlar hisobot mualliflari tomonidan taklif etilayotgan yangi yondaşuvlarni nafaqat ma'qullaşlarini, balki ularni amalga oşiriş yönalişida ham harakat qilişlarini istasak, u holda rağbat omillari zarur.
Masalan, resurslarning (suv, elektr energiyasi kabilar) narxini oşiriş odamlarni ulardan yanada tejamliroq foydalanişga tarğib etadi, soliq va ma'muriy yuklamaning pasaytirilişi norasmiy iqtisodiyotning qonuniylaştirilişiga olib keladi yoki zararli odatlar (spirtli içimliklar, tamaki çekiş) bilan kuraşda uşbu mahsulotga narxlarni kötariş yordam beradi.
Bular ijobiy va salbiy rağbat omillari qanday qilib insonlar xatti-harakatlarini özgartirişlariga misoldir.
Inqirozlar ham rağbat omillari sifatida xizmat qilişi mumkin. Masalan, Covid-19 pandemiyasi deyarli barça mamlakatlarda soğliqni saqlaş tizimidagi ançadan buyon yetilib kelayotgan ba'zi muammolarni keskinlaştirdi. Natijada pandemiya hukumatlarni sohadagi zaruriy islohotlarni ötkazişga undadi.
4. Yangi imkoniyatlarni taqdim etiş.
Belgilangan maqsadlarga erişiş uçun qadriyatlar va rağbat omillarining özigina yetarli bölmaydi, insonlarga imkoniyat ham kerak. Misol uçun, suv va energiyani tejovçi texnologiyalar, muqobil energiya manbalari. Karbon yonilğida harakatlanuvçi avtoulovlarning şaharlarda köpayib ketişiga muqobil tarzda jamoatçilik transportini rivojlantiriş, velosiped infratuzilmasi, elektromobillarni köpaytiriş mumkin.
U yoki bu muammolarni yeçiş böyiça boşqalar tomonidan töplangan tajriba ham köpinça yangi imkoniyatlar yaratadi. Amaliyot körsatişiça, axloqning yangi andozalariga va yangi texnologiyalarga ötiş, odatda, şu kabi özgariş qöşni davlatlarda amalga oşirilgan bölsa, muvaffaqiyatliroq keçadi. Boşqalardan namuna olib, özgalarning yutuqlari va xatolarini hisobga olgan holda, ilhomlanib özgariş, yakka-yolğiz va böşliqda harakat qilgandan köra doimo qulayroq va osonroqdir. Sotsiologlar buni innovatsiyalarni tarqatiş deb nomlaydilar.
5. Hukumatlar va fuqarolik jamiyatining qöşma harakatlari
Hisobotda katta e'tibor hukumatlarning va fuqarolik jamiyatining umumjahon va milliy muammolarni yeçişdagi örniga qaratilgan.
Şubhasiz, faqat hukumatlargina umumiy muammolarni yeçiş böyiça jamoaviy harakatlarni taşkillaştiriş uçun rasmiy vakolat va hokimiyatga ega. Ammo hukumatlar öz majburiyatlarini tegişli ravişda amalga oşirişlari uçun şaffoflik, mas'uliyat va hisobdorlikni ta'minlovçi amaliy mexanizmlar zarur. Şuningdek, «pastdan» taşabbuslar ham muhim: nodavlat taşkilotlar, taşabbus guruhlari, aholining keng qatlamlari tomonidan.
Muallifning fikriça, Özbekistonda hukumat va jamoatçilikning birgalikdagi sa'y-harakatlari yordamida hal etiş lozim bölgan muammolar quyidagilar:
• Kambağallikka qarşi kuraş nafaqat aholi daromadlarini oşiriş uçun şaroitlarni yaratiş, balki sifatli soğliqni saqlaş va ta'lim xizmatlaridan foydalaniş uçun imkoniyat yaratiş, mamlakatda ekologik vaziyatni yaxşilaşni qamrab olişi lozim;
• Qişloq xöjaligi sohasining va qişloq hududlaridagi aholining ulkan, hozirgi kunda oxirigaça amalga oşirilmagan salohiyatini yuzaga çiqarişga imkon beradigan hamda mulk egaligi (jumladan yerni ijaraga oliş) huquqlarini kengaytiriş va mustahkamlaş, bozor munosabatlarini joriy etiş va investitsiyalarni jalb qiliş orqali tuproq unumdorligining pasayişini töxtatişga yordam beradigan qişloq xöjaligidagi islohot;
• Suvdan oqilona foydalaniş va eskirgan infratuzilmani yangilaş uçun şaroitlarni yaratişga qaratilgan Suv xöjaligi sektoridagi islohot;
• Hanuz davlat korxonalari ustun bölgan sohalarda raqobatçilik munosabatlarini rağbatlantiriş maqsadida davlat mulkining salmoqli qismini keng kölamli va şaffof xususiylaştirişni amalga oşiriş;
• Xususiy mulk huquqlarini himoya qiliş va mustahkamlaş, jumladan, sud-huquq islohoti – çunki busiz bozor iqtisodiyotining normal işlaşi va rivojlanişi, samarali, şu jumladan, tabiiy resurslardan oqilona foydalaniş haqida qayğuradigan mulkdorlar sinfini şakllantirişning imkoni yöq;
• Biznes-muhitni takomillaştiriş va raqobatçilik muhitini rivojlantiriş, şu jumladan sun'iy monopoliyalarga barham beriş, bu raqobatbardoş işlab çiqarişlarni rivojlantiriş hamda mamlakat iqtisodiyotiga keng kölamli investitsiyalarni jalb qiliş uçun şaroitlar yaratib beradi.
