Bolalarni qanday seviş kerak? - öquvçilari bilan ölimga tik boqqan Yanuş Korçak
|17:06 / 08.10.202228 32310 min
Polşalik öqituvçi Yanuş Korçak (1879–1942) Ikkinçi jahon uruşi paytida yahudiy yetimlari bölgan öz şogirdlarini taşlab ketişdan boş tortadi va ular bilan birga gaz kamerasiga kiradi. Ular xavfni sezmasliklari uçun sönggi lahzagaça bolalarga ertak aytib beradi.
Asl ismi Henrik Goldşmit bölgan yozuvçi 1878 yil iyul oyida Varşavada, ziyoli yahudiy oilasida tuğilgan. Yanuş Korçak uning taxallusidir va u aynan şu nom bilan dunyoga tanildi.
Bolaligidan Henrik maktabni sevardi, deb aytib bölmasdi. Hatto bir yili sinfdan sinfga ham qolib ketgan. Ammo u köp vaqtini adabiyotga bağişlardi. Bobosi şifokor, otasi esa tajribali yurist edi.
11 yoşida uning otasida oğir ruhiy kasallik — şizofreniya aniqlanadi. Otasining ruhiy azoblari bola ongida izsiz ketmadi. U ulğayganda otasining kasali nasl surib, farzandlari şunday xastalikdan aziyat çekişidan qörqdi va uylanmaslikka qaror qildi. Hayotini bolalarga bağişladi.
Yanuş Korçakning «tuğilişi»
Henrik 15 yoşida adabiyotdan qöşimça dars ötib, onasi va singlisiga moddiy tomondan yordam bera boşlaydi. 1896 yilda Yanuş Korçak taxallusi bilan haftalik «Tikanlar» (Kolce) naşrida «Gordian tugun» (Węzeł gordyjski) hajviyasini naşr etdi, bu uning adabiy debyuti va jurnalistikadagi karerasining boşlanişi böladi.
1898 yilda Varşava Imperator universitetining tibbiyot fakultetiga öqişga kiradi. Şu bilan birga, Korçak adabiy faoliyatini davom ettiradi: «Kemalar» haftalik jurnaliga maqola va şarhlar yozdi, boşqa jurnallar bilan hamkorlik qildi. Korçak ilk romanini universitetda öqib yurganida yozgan. «Köça bolalari» (Dziesi ulicy) deb nomlangan mazkur asari 1901 yilda naşr etilgan.
Şu bilan birga u 1900–1915 yillarda bolalar kutubxonasida ham işlagan. Korçak yozgi lager jamiyatining faol a’zosi edi. Öqişning yuqori kursida u yozgi lagerlarda işlay boşladi: 1904 va 1907 yillarda u Mixalovka dam oliş uyiga tarbiyaçi bölib işga qabul qilindi.
Bu Korçakka tajriba va keyingi öqituvçilik faoliyati uçun asos berdi. Bolalar lagerlarida işlagandan söng ikkita kitob ham paydo böldi: Moski, Ioski i Sruli (Mośki, Joski, Srule, 1910 yilda naşr etilgan) va Yuzki, Yaski i Franki (Józki, Jaśki i Franki, 1911 yilda naşr etilgan).
1905 yil mart oyida Genrix Goldşmidt tibbiyot darajasini oldi va yahudiy bolalar kasalxonasida işlay boşladi. 1905–1906 yillarda rus-yapon uruşi davrida harbiy şifokor sifatida safarbar qilingan.
Korçak Berlinda bir yil (1907–1908) va yarim yil Parijda (1910) yaşab, u yerda pedagogika va pediatriya böyiça ma’ruzalarni tingladi. Fursatdan foydalanib, bolalar şifoxonalari, ta’lim muassasalari, bolalar uylarida böldi.
Mavzuga oid
Talabalik çoğida u Pestalozsining pedagogik nazariyasi bilan yaqindan tanişiş maqsadida Şveytsariyada bölgan. Öz mablaği hisobidan Angliya, Germaniyaga sayohat qilgan, u yerda köp vaqtini yoş huquqbuzarlar va aqli zaif bolalar boşpanalarida ötkazgan.
Biroq u yozişni sira tark etmadi. Uning nomi ostida hikoyalar, maqolalar, naşr etilib, ularning aksariyati bolalar psixologiyasining oğir olamiga bağişlangan. Hammasi bölib u ta’lim böyiça yigirmata kitob yozgan. Yanuş Korçakning eng maşhur asarlaridan biri — «Bolani qanday seviş kerak?» 1914 yilda yozilgan.
Bolaga hurmat — asosiy şartlardan biri
Bir neça yil bolalar şifoxonasida işlagandan söng, u nihoyat şifokorlik kasbini tark etişga qaror qiladi va 1911 yilda mahalliy xayriyaçilar kömagida Varşavada yahudiy oilalari bolalari uçun Mehribonlik uyi oçadi. Yanuş Korçak butun umrini bolalarga bağişladi.
Aytiş joizki, u asos solgan Mehribonlik uyi boşqa bunday muassasalardan sezilarli darajada farq qilar edi. Aksariyat mehribonlik uylarining asosiy vazifasi tarbiyalanuvçilarni uy-joy va oziq-ovqat bilan ta’minlaş edi. Tegişli ma’naviy-axloqiy tarbiyasiz bunday muassasalarning bitiruvçilari baloğat dunyosiga qadam bosgaç, köpinça jinoyatning boşi berk köçasiga kirib qolişardi.
Korçak öquvçilarini birinçi navbatda, bolalar uyini tark etgandan söng jamiyat bilan uyğunlikda, uning qonunlari va qoidalariga muvofiq yaşaşga örgatiş uçun harakat qildi. Bundan taşqari, uning pedagogik iste’dodi bu oğir işni bolalarga bosim ötkazmasdan, diktatura usullarini qöllamasdan amalga oşirişga imkon berdi. Yanuş Korçak bolaga hurmatni ta’lim jarayonining asosiy şartlaridan biri, deb bilardi.
Oldinga qarab, şuni aytişimiz mumkinki, uşbu yondaşuv jahon pedagogik hamjamiyatida eng samarali, deb tan olingan.
Yanuş Korçakning bolalarni tarbiyalaş böyiça asosiy usullari quyidagilarga töğri keladi. Avvalo, bolani seviş kerak; uni kuzata oliş, lekin unga bosim ötkazmaslik; u bilan juda halol böliş (buning uçun öqituvçi özi bilan halol bölişi kerak) va nihoyat, öqituvçi özini bilişi kerak, şunda bolalarga nisbatan uning afzalliklaridan foydalaniş vasvasasi bölmaydi.
Bu juda oson va tuşunarli bölib tuyuladi — aslida esa amalga oşiriş juda qiyin. Aynan Yanuş Korçakning ilmiy va pedagogik asarlari dunyoda birinçi bölib Jyenevadagi Bola huquqlari deklaratsiyasi (1924) uçun asos böldi.
1926 yilda Korçak bolalar va yoşlar uçun Varşavadagi «Nasz Prezgląd» («Bizning şarhimiz») gazetasining haftalik ilovasi bölgan «Mały Prezgląd» («Kiçik şarh») jurnalini naşr etadi. «Kiçik şarh» haqiqiy global hodisa edi: gazeta bolalar tomonidan çop etilar va tahrir qilinardi.
Maqolalar asosan bolalarning özlari tomonidan yozilgan. Yanuş Korçak hamma narsaga mas’ul edi. 1930-yillarning örtalarida Korçak muharrirlik vazifasini yoş muharrir Igor Neverliga topşiradi.
«Kiçik şarh»ning dunyodagi boşqa barça jurnallardan farqi bolalarning kundalik muammolari va atrofdagi haqiqat haqida yozişlari edi.
Eng qimmatli xatlar — kimdir ota-onasiga yoki maktabda ayta olmaydigan narsalarni yozadigan xatlar edi. Bolalar öz fikrlarini uyalmasdan va kulguga qolişdan qörqmasdan oçiq aytiş imkoniyatiga ega bölişgan.
Natijada, «Kiçik şarh» sahifalarida bolalar özlarining dolzarb muammolari haqida yozdilar, ular aslida dunyo muammolari edi. Jurnal faoliyatining dastlabki ön yilida tahririyatga yiliga örtaça 4000 ta xat kelib tuşgan. Jurnalning 3000 ga yaqin doimiy muxbirlari bölgan.
Vagondan tuşib qolişingiz mumkin
Ikkinçi jahon uruşi davrida nemislar uçun yahudiylar inson sanalmagan. Ularga hayvondan ham beşafqat munosabatda bölişgan. Bolalar uyida işlagan polyak yozuvçisi, pedagog-tarbiyaçi Yanuş Korçak asirlikda ham har qanaqasiga tarbiyalanuvçilarga yordam berişga harakat qilgan. Uning tarbiyalanuvçilari özlarini özlari eplay olişgan, hatto kiyim-boş tikişgan.
Varşava gettosi — yahudiylarning barça huquqlari çeklangan holda saqlanadigan joy. Yanuş Korçak şu yerda ham bolalarga ta’lim-tarbiya beriş bilan şuğullanadi. Öşa paytlari faşistlar gettoda yaşayotgan yahudiylarni navbati bilan otişni boşlaydi. Bularning barçasi bolalar köz öngida sodir etilişi juda azobli hol bölsa-da, Yanuş Korçak ularga ta’lim-tarbiya berişda davom etaveradi.
1942 yilning yozida Korçakning yetimlarini deportatsiya qilişga qaror qilişadi. Şunda Yanuş Korçak getto rahbarlariga uning «bolalari» nemislar uçun işlaşi, ya’ni kiyim tikib berişi mumkinligini aytadi va bolalarni olib qolişga erişadi.
Lekin baribir 1942 yilning 6 avgustida bolalar uyining 192 nafar tarbiyalanuvçisi Treblinkaga jönatiladi. Yanuş Korçak maşhur, taniqli inson bölgani uçun uni qutqarib qolişga köpçilik harakat qiladi. Ammo u bolalar bilan birga böliş uçun har qanday yordamni rad qiladi.
Bolalarni vagonga çiqariş tugagaç, komendant şifokordan «Kiçik Jyekning bankrotligi»ni siz yozganmisiz, deb söraydi.
— Ha, lekin bu qandaydir darajada eşelonni jönatiş bilan boğliqmi?
— Yöq, kitobingizni bolaligimda öqiganman, yaxşi kitob, qolişingiz mumkin doktor...
— Bolalar-çi?
— Mumkin emas, bolalar ketadi.
— Adaşyapsizlar, — deb baqiradi şifokor, — adaşyapsizlar, bolalar — birinçi navbatda! Va u vagonga çiqib ketadi.
Polşalik tarixçi Emmanuel Ringelblyum bu haqda şunday esdaliklarini qoldiradi:
«Buni men heç qaçon unuta olmayman. Bolalar nemis yovuzlariga qarşi isyonini boşlarini baland kötargança, şaxdam qadamlar bilan bir qatorga tört nafardan turib vagonga çiqib ketişda isbotlaşdi. Korçak bölsa, ularning oldida eng kiçik ikki bolaning qölidan uşlaganiça boşini baland kötarib ketib borardi. Ularni körib bizdan söraşdi: «Bu odam kim?». Men köz yoşlarimni yaşiriş uçun yuzlarimni berkitdim».
Yanuş Korçak bolalar bilan Treblinka lageridagi gaz kamerasida vafot etdi. U gaz kamerasida heç narsadan xabari yöq ikki nafar bolakayning qöllaridan uşlaganiça, ularga ertak aytib ötirardi...
Foto: spb-ith.ru
Varşavada Yanuş Korçakka bir neça yodgorliklar qöyilgan. Ulardan biri Korçak oçgan mehribonlik uyi örnida joylaşgan. 7 metr balandlikdagi granitdan yasalgan daraxt ostida bolalar qurşovida Yanuş Korçak turibdi.
