Xudoyorxonning çigal taqdiri: Qöqonning sobiq xoni nega Orenburgga surgun qilingan edi?
|18:49 / 20.11.202280 90121 min
1875 yilda Qöqon şahri soxta Pölatxon boşçiligidagi qözğolonçilar tomonidan egallanadi. Xudoyorxon Toşkentga, Kaufman huzuriga qoçib keladi. Taxtdan ayrilgan bölsa-da, xalq orasida ta’siri kuçli bölgan sobiq xonning Toşkentda yaşaşi ruslar uçun birmunça xavfli edi. Şu sababli Kaufman Sankt-Peterburgga yuboryapman deb aldab, Xudroyorxonni Orenburgga surgunga jönatadi. Surgunda ikki yil zörğa yaşagan sobiq xon Orenburgdan qoçadi. Hajga borib, Arabistondan qaytişda yölda vafot etadi.
Xudoyorxon deganda köz öngimizga «Ötgan kunlar» filmidagi kişiga muloyim qarab turguvçi istarali yigit gavdalanadi. Markaziy Osiyodagi yirik bir davlatning sönggi hukmdori va uni qariyb 30 yil boşqargan bu insonning hayoti haqida omma unça xabardor emas. Qolaversa, sovet davrida xonliklar va ularni boşqargan şaxslar tarixini xolis örganişning iloji yöq edi. Ular haqida faqat qoralab yoziş mumkin bölgan.
Xudoyorxon tarixi
Xudoyorxon 1829 yilda Qöqon xoni Amir Umarxonning amakivaççasi Şeralixon oilasida tuğilgan. Xudoyorxonning tuğilgan va vafot etgan yillari haqida aniq ma’lumot yöq, bu mavzuda tadqiqot olib borgan olimlar uni 1829 yilda tuğilgani haqiqatga yaqinroq deyişgan.
Xudoyorxonning Qöqon taxtini egallaşi Buxoro amiri Nasrulloning Qöqon xonligiga bostirib borib, Muhammad Alixonni (Qöqon xoni Amir Umarxon va Nodirabegimning farzandi. Otasidan söng Qöqon xoni bölgan) taxtdan ağdarişi bilan boğliq.
1842 yilda Amir Nasrullo Qöqonga qöşin tortadi. Bölib ötgan janglarda Qöqon xoni Muhammad Alixon yengiladi. Amir Nasrullo uning özini va oila a’zolarini gödaklarigaça qatl ettiradi. Söng Qöqon taxtiga Xudoyorxonning otasi Şeralixonni (Amir Umarxonning amakivaççasi) ötqazib Buxoroga qaytadi.
Şeralixon xonlik taxtida 3 yil ötirgaç, uning örniga akasining öğli Murodxon Qöqon xoni böladi. Murodxon davlatni atigi bir neça oy boşqaradi va Musulmonqul boşliq qipçoqlar tomonidan öldiriladi.
Şundan söng 1845 yilda Musulmonqul 16 yoşli Xudoyorxonni Qöqonning yangi hukmdori deb e’lon qiladi. Söng Xudoyorxonga qizini uzatib, uni kuyov qiladi va amalda xonlikni özi boşqara boşlaydi.
Oradan bir neça yil ötib Xudoyorxon Musulmonqulni örtadan kötarmasa, Qöqon xonligining tölaqonli hukmdori böla olmasligini tuşunib yetadi. U 1852 yilda işonçli odamlari bilan Musulmonqulga qarşi boş kötaradi va uni hibsga olib qatl etadi. Söng xonlikni mustaqil boşqara boşlaydi.
Mavzuga oid
Xudoyorxon Qöqon xonligini boşqarar ekan, ikki marta taxtni taşlab qoçişga majbur böladi. Birinçisi, 1858 yilda Xudoyorxonning akasi Mallaxon qözğolon kötaradi va xon qöşinlarini yengib taxtni egallaydi. Xudoyorxon Buxoroga qoçadi.
1862 yilda qirğiz-qipçoq uruğlari Mallaxonga qarşi boş kötaradi va bölib ötgan janglarda u öldiriladi. Mallaxondan söng Qöqon xonligi Şohmurodxonga ötadi. Bu orada 1863 yilda Xudoyorxon Buxoro amiri Amir Muzaffar yordamida taxtni qaytarib oladi.
Oradan bir neça oy ötib Xudoyorxonga qarşi yana qözğolon kötariladi. Bu safar Musulmonqulning öğli, özining qaynisi Alimqul uni taxtdan quvib yuboradi. Xudoyorxon ikkinçi marta Buxoroga qoçişga majbur böladi. Alimul uning örniga Mallaxonning öğli yoş Sulton Sayyidxonni xon qilib kötaradi va amalda davlatni özi boşqaradi.
1865 yilda Alimqul Toşkent himoyasi uçun rus bosqinçilari bilan ötkazilgan janglarda halok böladi. Şu tariqa Xudoyorxonning ham «quloği tinadi». 1865 yilda Buxoro hukmdori Amir Muzaffar Xudoyorxonni yana xonlik taxtiga ötqazadi. Sulton Sayyidxonni esa Buxoroga çaqirib oladi va qatl ettiradi. Ungaça esa ruslar 1864 yilda Çimkentni, 1865 yilda esa Toşkentni egallab bölgan edi.
Xudoyorxonning taxtdan ağdarilişi
1865 yilda Rossiya imperatori Aleksandr II farmoni bilan Orenburg general-gubernatorligi tarkibida Turkiston viloyati tuziladi. Uning boşliği etib qonxör genaral Mixail Çernyayev tayinlanadi.
1867 yilda Turkiston general-gubernatorligi tuziladi unga Konstantin fon Kaufman boşliq etib tayinlanadi. (1882 yilda fon Kaufman vafot etgaç Çernyayev Turkiston general-gubernatori bölgan va uni 1884 yilgaça boşqargan)
Şundan söng Rossiya imperiyasi Qöqon xonligiga nisbatan bosimlarini kuçaytira boşlaydi. 1868 yilda Xudoyorxon fon Kaufman bilan şartnoma imzolaydi. Şartnomaga köra rus savdogarlari boj tölamasdan xonlikning istalgan şahrida savdo qilişi va mahsulot olib kirişi va olib çiqişi mumkin böladi.
Ikkinçi tarafdan esa Xudoyorxon şundoq ham oğir ahvolda yaşayotgan xalqning gardaniga yuk bölib tuşadigan farmonlar imzolaydi. 1870-yillarning boşlarida xon uçun yangi Örda quriş haqidagi farmon şulardan biri edi. Farmonga köra butun mamlakatdan jalb qilinadigan işçilar va hunarmandlar maoş olmasdan Örda qurilişi haşarida qatnaşişi lozim edi.
1873 yilda Örda qurib bitkaziladi. Oradan birmunça vaqt ötib soxta Pölatxon boşçiligida xalq qözğoloni boşlanadi. Xonning eng işongan odamlari va ikki öğli Nasriddinbek hamda Muhammad Aminbeklar qözğolonçilar tomoniga ötib ketadi.
Qözğolonçilar Qöqonni egallagaç Xudoyorxonning öğli Nasriddinbek xon deb e’lon qilinadi. 1875 yilda qözğolonçilar tomonidan taxtdan ağdarilgan Xudoyorxon ikki xotini, öğillari Örmonbek, Fansurullobek va Ibn Yaminbek hamda xos soqçilari hamrohligida Xöjandga qoçadi. Öşa paytda bu şahar ruslar tomonidan egallab olingan edi.
Bir haftadan oşiqroq Xöjandda turgan xon taxti öğli tomonidan egallab olinganini şu şaharda eşitadi. Şundan söng uni fon Kaufman Toşkentga çaqirib oladi.
Taniqli olim Şarif Yusupovning «Xudoyorxon va Furqat» asarida yozilişiça, 1875 yil 5 avgust kuni «Turkestanskiye vedomosti» gazetasida şunday xabar beriladi:
«31 iyulda Mulla Abdukarim boşliq Qöqon elçilari Toşkentga kelişdi. Ular Xudoyorxondan ğazabnok bölgan qipçoqlar guruhi tomonidan Qöqonda saylangan yangi xondan maktub olib kelişgan. Yangi xon Xudoyorxonning katta öğli Nasriddin bölib, otasi davrida Andijon bekligini boşqargan. Nasriddin 28 iyulda xon qilib saylangan va öşa zahotiyoq general-gubernatorga (fon Kaufmanga) maktub bilan ma’lum qilgan».
Akmal Akramning 1992 yil 14 aprelda Turkiston gazetasidagi maqolasida yozilişiça, oradan bir neça kun ötib fon Kaufman Xudoyorxonni qabul qiladi. General sobiq xonga Qöqonga qaytib borişi mumkin emasligini, şuning uçun Rossiyada qolib, qolgan umrini şod-xurramlikda ötkazişni maslahat beradi. Ammo Xudoyorxon bu taklifga könmaydi. Biroq taxtni umrbod qöldan çiqarganini tuşunib yetadi.
Xudoyorxon Orenburgda uy qamoğida
Xudoyorxon Qöqondan Toşkentga qoçib kelganidan söng Beşyoğoç dahasidagi Darxon mahallasida joylaşgan hovlida yaşaydi. Sobiq xonning Toşkentda yaşaşi rus istiloçilari uçun xavfli edi.
Xudoyorxonning bir paytlar özi boşqargan Toşkent va uning atrofidagi muzofotlarda obrösi baland, istalgan paytda uning birgina işorasi bilan xalq ruslarga qarşi kötarilişi mumkin edi. Şu sababli fon Kaufman uni Orenburgga surgun qiliş rejasini tuzadi.
Fon Kaufman bir neça bor xonning oldiga kelib u bilan suhbatlaşadi. Suhbatlardan birida u Xudoyorxonga Sankt-Peterburgda imperator u bilan körişmoqçi ekani, şu uçun Rossiya poytaxtiga qarab yölga çiqişi lozimligi haqida aytadi. Xudoyorxon rozi böladi va 1875 yilda Peterburgga qarab yölga çiqadi.
Fon Kaufman xonni safarga yöllar ekan, Orenburg general-gubernatoriga uni töxtatib qoliş va Qöqon xonligi zabt etilgunça uzoq muddat uy qamoğida saqlaş haqida yozib yuboradi.
Şu bilan birga Xudoyorxon safarga jönagandan bir neça kun ötib Kaufman Qöqonga qöşin yuboradi va qattiq janglardan söng ruslar şaharni egallaydi. Bu paytda Xudoyorxon qozoq çöllari oşa Orenburgga qarab ketayotgan edi.
Foto: Getty Images
Fon Kaufman avvaliga vassallik şarti bilan Nasriddinxonni öz örnida qoldiradi. Keyin xon kömagida ruslarga qarşi boş kötargan soxta Pölatxonni yengib, uni asir oladi va dorga ostiradi. Oradan biroz ötib Skobelev boşçiligidagi rus qöşinlari Qöqonga qaytadan bostirib kiradi va Nasriddinxonni yiqitib xonlik tugatilganini e’lon qiladi.
Şundan söng Nasriddinbek ham fon Kaufman oldiga qoçib keladi. 1876 yilda general uni ham surgunga jönatadi va Qöqonning sönggi xoni Rossiyaning Vladimir şahrida vafot etadi.
Xudoyorxon Orenburgga kirib borganda uning general-gubernatori Nikolay Krijanovskiy edi. General Xudoyorxonni yaxşi kutib olib mehmon qiladi. Özi ham sobiq xonning mehmoni böladi. Rus generalining bu mehribonçiligi sababi biroz ötib ma’lum böladi – Krijanovskiy imperator Xudoyorxon bilan körişa olmasligini ma’lum qiladi. Şu tariqa sobiq Qöqon xoni Orenburgda doimiy kuzatuv ostida yaşaşga majbur böladi.
Xudoyorxon Orenburgda taşqi dunyodan butunlay uzib qöyiladi. Şu sababli fon Kaufman tomonidan yuborilgan qöşin Qöqonni bosib olgani haqidagi xabar unga ança keçikib yetib keladi. Ungaça esa Xudoyorxon Nasriddinxonga maktub yozib yuborgandi. Tabiiyki, sobiq xon maktubni yozgan paytida öğli Qöqon taxtidan ağdarilganini bilmagan. Xonning fors tilida yozgan maktubi keyinçalik 1890 yilda «Turkiston viloyatining gazeti» gazetasida çop etiladi.
Maktubda Xudoyorxon öğlini taxtga ötirgani bilan tabriklaydi. Yana, özi taxtda ötirgan paytida nafsiga qul bölgan holda atrofidagi ğarazgöy kimsalarning sözlariga kirganini, Xudo amrini va şariat yölini ado etmay xato qilganini afsus-nadomatlar bilan bildiradi. Keyinçalik, Xudoyorxonning uşbu maktubi «Turkiston viloyatining gazeti» gazetasida çop etilgan vaqtda Nasriddinxon vafot etgan edi.
Oradan biroz ötib, öğlining taxtdan ağdarilganini va mulki Rossiya imperiyasiga qöşib olinganini eşitgan xon Sankt-Peterburg safari tuzoq ekanini anglaydi.
Xudoyorxon Orenburgda yaşagan paytida şahardagi ot bozoriga çiqib çiroyli otlarni sotib oladi va ularni parvarişlaydi. Şarif Yusupovning yozişiça Orenburgda Xudoyorxonning ot parvarişlaşi gubernatorga yoqmaydi.
Krijanovskiy sobiq xon öz atrofiga tarafdorlarini yiğiş uçun otlarni sotib olyapti degan gumonga boradi. Xudoyorxon yaşab turgan uyga öğri tuşişini uyuştirib barça otlarini olib ketişadi.
Xudoyorxon Orenburgda ikki yildan oşiqroq yaşaydi va 1877 yilda hajga borişni niyat qilib, bu şahardan qoçib ketadi. Ança vaqtgaça xonning qayerga qoçgani, taqdiri nima bölgani noma’lumligiça qoladi.
Oradan qariyb sakkiz oy ötib, 1878 yil yozda «Turkiston viloyatining gazeti» gazetasida uning Orenburgdan qoçib, Buxoro, turkman çöllari va Afğoniston orqali Eronga ketgani haqida kiçik xabar beriladi.
Xudoyorxonning keyingi hayoti va vafoti
Xudoyorxon Orenburgdan qoçar ekan, yurtiga emas, haj amalini bajariş uçun Arabistonga boradi. Makka sari yölga çiqqan Xudoyorxon Arabistonga osonroq yetib boriş imkoniyati bölgan holda, yuriş qiyin bölgan Buxoro, turkman çöllari va Eron yönalişi böylab ketadi. Aftidan u yana qölga tuşmaslik uçun Rossiya imperiyasi hududini aylanib ötgan. Yöllarda ham tanib qolişmasin deb Xudoyorxon qozoqça kiyinib oladi.
1879 yilda, «Turkiston viloyatining gazeti»da sobiq xon haqida berilgan ilk xabardan töqqiz oy ötib şu gazetada Xudoyorxon Arabistonga, Makka şahriga hajga borib qaytayotgani, xabar çiqqan paytda uning Şom şahrida bölib turgani haqida yana bir xabar beriladi.
Xudoyorxonning hayoti haqida tadqiqotlar olib borgan filologiya fanlari nomzodi Sobirjon Ibrohimov va manbaşunos olim Fuzail Islomov (Fuzayl Islomov Xudoyorxonning öğli Fansurollobekning nevara kuyovi bölgan – izoh Şarif Yusupovniki) sobiq xon hajdan qaytişda Boğdodda betob bölgani va şu holida Afğonistonning Mozori Şarif şahrigaça yetib kelib, şu yerda vafot etganini yozgan.
Şarif Yusupov ham öz asarida Xudoyorxon 1879 yilda Mozori Şarifda vafot etganini aytgan. Ammo bugun turli manbaalarda sobiq xonning vafoti 1882 , hatto 1884 yillar deb ham körsatilgan.
1894 yilda Xudoyorxonning ikkinçi öğli Muhammad Aminbek tomonidan «Turkiston viloyatining gazeti» gazetasida e’lon qilingan «Farğona muzofotining xonlari xususidagi voqeotlar» asarida Xudoyorxonning Afğonistondagi Karrux degan joyda vafot etgani keltirilgan. Bu manzil Mozori-Şarifga yaqin joyda ekani aytiladi.
Xon hajdan qaytişi davomida fon Kaufmanga ikki marta maktub yozgan. Birinçi maktubini Istanbulda bölgan vaqtida yozib yuboradi va Toşkentda qolgan farzandlariga e’tibor berişini söraydi. Biroq fon Kaufman uning maktubini e’tiborsiz qoldiradi.
Ikkinçi maktubida u fon Kaufmandan Toşkentga qaytib yaşaşi uçun izn söraydi. Fon Kaufman bu haqda Sankt-Peterburgga xabar berganda imperator xon qaytib kelsa unga tegmasliklarini buyuradi. Ammo Xudoyorxon hayotining sönggi kunlarigaça bu haqda bilmaydi.
Tarixçi Akmal Akramning yozişiça, Xudoyorxon Makkada ikki marta bölgan. Sobiq xon musulmonlarning muqaddas şahriga yetib borganida qöliga yara çiqadi. Makkadagi tabiblar yarani davolay olişmagaç Xudoyorxon dengiz orqali Bombeyga keladi. Bu yerda yarani davolatib yana Makkaga qaytadi. Söng quruqlik orqali Turkistonga qarab yölga çiqadi va Boğdodda betob bölib, Mozori Şarifda vafot etadi.
Şarif Yusupov öz asarida xon 1879 yilning oxirroğida vafot etgan deb körsatgan. Xudoyorxon vafot etganda milodiy hisobda 50 yoki 51, hijriy hisobda 52 yoki 53 yoşda bölgan.
Xudoyorxon va Furqat
Taniqli özbek şoiri Furqat 1859 yilda Qöqonda tuğilgan va yoşligi şu şaharda ötgan. Xudoyorxon taxtdan quvilganda u 15-16 yoşlarda bölgan. Xudoyorxon Toşkentga qoçganda Furqat Qöqondagi madrasa talabasi bölgan. Oradan biroz ötib u ham Toşkentga köçib ötgan.
Keyinçalik 1890 yilda Furqat Toşkentga köçib ötgaç Xudoyorxonning kenja öğli Fansurullobek bilan döst tutinadi.
Furqat safar qiliş uçun xorij davlatlariga çiqib ketganida, keyinçalik Şinjondagi Yorkentga borib bu şaharda yaşab qolganida ham Fansurullobek bilan özaro maktub yozişib turadi.
Xonning kenja öğli juda ziyoli bölgan va Ostroumov rahbarligida çiqqan «Turkiston viloyatining gazeti» gazetasiga maqolalar yozib turgan. Keyinçalik, 1906 yilda Munavvarqori Abduraşidxonov va Mahmudxöja Behbudiy boşçiligidagi bir guruh jadidlar ilk özbek gazetalaridan biri bölgan «Xurşid» gazetasini çiqara boşlaşganda tahririyat işiga Fansurullobek ham jalb qilinadi. Gazetaning 10 soni dunyo yuzini körgaç, u hukumat tomonidan yopib qöyiladi.
Xudoyorxon haqida yozilgan asarlar
Xudoyorxon Qöqon xonligini uzoq yillar boşqarar ekan, u haqda tirikligidayoq turli asarlar yozilgan. Şarif Yusupovning yozişiça, Niyoziy Höqandiyning «Ilğor ahli qissasi», Mulla Qori Qunduziyning «Tavorixi manzuma», Mulla Avazmuhammad Söfi Attorning «Tuhfatut tavorixi xon», Majhur Xöjandiyning «Tarixi Höqand», Şavqiy Namangoniyning «Jangnomai Xudoyorxon», Abdulğafurning «Zafarnomai Xudoyorxon» singari asarlarda Xudoyorxon hayotining turli davrlari tasvirlangan.
Bundan taşqari, yana bir qator şoirlar xonga atab şe’rlar yozgan. N.Ostroumovning eslaşiça, Xudoyorxon Qöqondan Toşkentga qoçgan paytdan boşlab, u vafot etgan payt va undan keyin ham Farğona vodiysida hofizlar u haqda yozilgan ğazallar va muxammaslarni kuyga solib aytişgan.
Turli şoirlarning Xudoyorxon haqidagi asarlaridan ta’sirlangan Furqat Toşkentda yaşagan vaqtida «Muxammas Muhammad Xudoyorxon tilidan» nomli muxammasini yozadi va «Turkiston viloyatining gazeti» gazetasida çop ettiradi. Biroz ötib bu muxammasni Ostroumov yordamida rus tiliga tarjima qildirib Rossiya Arxeologiya jamiyati şarqşunoslik bölimining «Axboroti»da ham e’lon qiladi.
Şarif Yusupov Furqat bu muxammasni sal avval Xudoyorxonning ölimiga atab yozilgan Mulla Siddiq Kotibning marsiya tarzida yozilgan muxammasidan ta’sirlanib yozgan deydi.
Musulmonlar, birodarlar, biza qaydoğ zamon öldi?
Xudoyorxondan ayrilduk, ani hajri yamon öldi.
Tuşib bizlarga kulfat, ğayri mardum şodmon öldi,
Şariat böstonin gulsitoniga xazon öldi,
Bu hasratdin diyonatpeşa ahli bağri qon öldi.
(Bu misralar Mulla Siddiq Kotibning Xudoyorxonga atab yozgan 100 qatorli muxammasining birinçi bandi).
Abdulla Qodiriy asarlarida Xudoyorxon
Özbek xalqining atoqli va buyuk yozuvçisi Abdulla Qodiriy özining ikkita romanida ham Xudoyorxon hayotining ma’lum davrlarini tasvirlagan. «Ötgan kunlar» romanida Xudoyorxonning yoşlik davri qisqaroq, «Mehrobdan çayon» romanida xonning 1865 yildan keyingi hayoti batafsilroq tasvirlangan.
«Ötgan kunlar» romanida Xudoyorxonning taxtga endi ötirgan vaqtlari, Musulmonqulning saroydagi mavqei va xonning örniga davlatni boşqarişi tasvirlangan. Romanning oxirroğida esa Musulmonqul öldirilgaç qipçoqlarga qilingan qirğinlar tasvirlangan. Bular Xudoyorxonning birinçi xonlik davrida sodir bölgan.
Qodiriyning ikkinçi romani «Mehrobdan çayon»da Xudoyorxonning 1865 yildan keyingi hayoti kengroq tasvirlangan. Romanda voqealar rivoji bevosita xonning hayoti bilan boğlangan.
Ya’ni xon asar qahramoni bölgan Anvarga unaştirib qöyilgan qiz - Ra’noga uylanmoqçi böladi. Anvar Ra’noni avvaliga Qöqonning özida, tanişlarining uyiga yaşiradi. Oxir-oqibat roman Anvarning öz xotinini olib ruslar qöl ostidagi Toşkentga qoçib kelgani bilan yakunlanadi.
Adibning yozişiça u «Mehrobdan çayon» romanini yozişdan avval asarda tasvirlangan davr haqida ma’lumot yiğiş uçun bir neça marta Qöqonga borgan. Xudoyorxonni yaqindan tanigan odamlarni topib ulardan turli ma’lumotlar olgan. Ana şulardan biri Xudoyorxonning haramida kanizak bölgan Roziya oyim nomi bilan atalgan ayol edi.
Abdulla Qodiriy bu ayol bilan uçraşganda u 90 yoşlar atrofida bölgan. Ayolning adibga bergan ma’lumotlariga köra ikki marta quvilib uçinçi marta qayta taxtga ötirgan Xudoyorxon jami 100 dan oşiq ayolga uylangan.
Islomda bir paytning özida törttaga uylaniş mumkin. Xudoyorxon har gal nikohidagi xotinlardan biriga taloq qöyib, söng boşqa qizga uylanavergan. Taloq qöyilgan qizlar otasinikiga jönatilmagan va kanizak (ayol qul) sifatida haramga tiqilgan.
«Şariatda törttadan ortiqça xotin oliş yöqdur. Xudoyorning rasmiy nikohidagi xotini törttadan oşmas, ya’ni yangi xotin oladirgan bölsa, törtinçi xotinini kanizlikka keçirib, örniga yangisini qöyib turar edi», deb yozgan A.Qodiriy «Mehrobdan çayon»dagi jumlalardan biriga bergan izohida.
Xudoyorxon birinçi va ikkinçi marta taxtdan quvilganida uning haramidagi aksariyat ayollar qoçib ketgan. Har gal taxtni qaytarib olgan xon yangidan yangi qizlarga uylanib, söng taloğini berib haramdagi ayollar sonini köpaytiravergan.
Xonlikning yirik şaharlari va bekliklarida xonga qiz topib beruvçi maxsus ayollar işlaşgan va ular bu iş ortidan Xudoyorxondan mukofotlar olib turişgan. Roziya oyimning eslaşiça Xudoyorxonning haramida vodiyning barça şahar va bekliklaridan qizlar bölgan.
«Mehrobdan çayon»da tasvirlangan Gulşan ana şunday ayollardan biri bölgan. Asarda yozilişiça Gulşan ham Xudoyorxonning birinçi xonlik davrida unga turmuşga çiqib, taxtdan quvilganda qoçib ketgan kanizaklardan biri bölgan.
Keyinçalik, XX asrda Xudoyorxon hayotini taniqli olim Şarif Yusupov, Akmal Akram, filologiya fanlari nomzodi Sobirjon Ibrohimov va manbaşunos olim Fuzail Islomov va boşqalar örganişgan. U haqda bir qator asarlar va maqolalar e’lon qilişgan.
