O‘zining tashqi ko‘rinishi, islohotchiligi, adolati va mardligi bilan tanilgan ulug‘ hukmdorlardan biri O‘zbekxon haqida ko‘pchiligimiz bilmaymiz. 1312–1342-yillarda Oltin O‘rdada hukumronlik qilgan xon o‘sha davr tarixchilari tomonidan dunyoning yetti buyuk hukmdoridan biri deb ta’rif berilgan. Bugun biz shu haqida tarixchi G‘aybulla Boboyorov va qirg‘izistonlik yozuvchi Mahmudjon Qozoqboyev bilan suhbatlashdik.
G‘aybulla Boboyor: — O‘zbekiston tarixi deyilganda ko‘proq Amudaryo va Sirdaryo oralig‘i bilan cheklanish paydo bo‘lib qolgan. O‘zbekxon hozirgi O‘zbekiston hududida yashamagani uchun uni begonasirab ko‘rishadi. Tarix kitoblarida ham o‘zbek xalqi kelib chiqishi O‘zbekxonga ham bog‘liq ekani haqidagi taxminni aytib ketishadi xolos. Lekin uning faoliyati, nimalar qilganiga deyarli to‘xtalishmaydi.
Mahmudjon Qozoqboyev: — Bu savol har bir o‘zbekni qiziqtiradi deb o‘ylayman. Biz bu inson ta’rifini bilmasligimizga birinchi sabab — u ruslar ustidan hukmronlik qilgan, shuning uchun o‘tgan asrda O‘zbekxon tarixi yashirilgan. Bundan tashqari, islom dini Oltin O‘rdaning davlat dini deb joriy qilingan.
O‘zbeklar din bilan paydo bo‘lgan millatmiz desak ham bo‘ladi. Chunki o‘zbekdan keyin mo‘g‘ul qolmadi: bu hududlarda islom dinini qabul qilganlar o‘zbek, qabul qilmaganlar qalmoq bo‘ldi. Shu bilan mo‘g‘ul yo‘qolib ketdi.
G‘aybulla Boboyor: — O‘zbek tarixiga to‘xtalishdan qochishning boshqa tomonlari ham bor. Ya’ni O‘zbekxon kelib chiqishi Chingizxonga taqaladi. Chingizxon esa yovuz, bosqinchi sifatida ta’riflanadi bizda, shu sababli O‘zbekxonga ham ijobiy qarash shakllanmagan. Ota-bobolari qilgan ish uchun bular ham javobgar bo‘lib qolyapti. O‘zbekxonga, umuman, Chingiziylarga munosabatimizni tubdan o‘zgartirish kerak. Asli o‘zbek degan nomni olib kirgan, bugungi O‘zbekiston asosi bo‘lgan davlat tuzgan Shayboniylar sulolasi, Shayboniylar esa O‘zbekxon va Chingiziylarga taqaladi. Bir tomondan o‘zbek degan nomimizni ulug‘laymiz, lekin bunga asos bo‘lgan ildizlardan qochamiz. Tarixni o‘rganmay, yozma manbalarni ko‘rmay, bu bosqinchi avlodi, bu o‘zimizniki deymiz.
Hali ham bu bo‘yicha sovetlar chizib bergan doiradan chiqolmayapmiz. O‘zbek davlatchiligi bo‘lmagan degan tosh otishlar ancha oldin boshlangan edi. Faqat endi ommaga chiqarilib aytilyapti.
Tarixan o‘zbek, qozoq, qirg‘iz, turkman yo boshqa bo‘lsin, ba’zilari mavjud nomlar bo‘lgan. Bir joydagi xalq nomidan boshqa joyga ko‘chgan ham bo‘ladi tarixiy jarayonda, masalan, Yenisey qirg‘izlari bo‘lgan, keyin Oltoyga ko‘chgan, keyin Sharqiy Turkiston va so‘ng hozirgi Yettisuv atrofiga kelib joylashishgan.
