So‘nggi vaqtlarda mamlakatda korrupsiya mavzusi faol muhokama qilina boshladi. Ushbu ijtimoiy illatga qarshi qonunlar, farmonlar qabul qilinmoqda. Mazkur muammoga doir turli fikrlar bildirilmoqda. Yuliy Yusupov iqtisodchi-ekspert sifatida bo‘layotgan jarayonlarga o‘z fikrini bildirmoqda.
Korrupsiya – faqatgina O‘zbekiston emas, balki aksariyat rivojlanayotgan mamlakatlarning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishidagi asosiy bosh og‘riqlaridan biri hisoblanadi. O‘zbekiston ham bu borada mustasno emas. Albatta, bu «kasallik» bilan kurashish lozim va shart. Biroq, uning ko‘rinishlari emas, aksincha uning sabablariga qarshi kurashish kerak.
Korrupsiyaning ildizlari qanchalik chuqur va umuman uni «ildizi» bilan yo‘qotish mumkinmi?
Birinchidan, bu fuqarolarning biznes yuritishlari va tadbirkorlik faoliyatlari bilan shug‘ullanishlari uchun turli xil ruxsatlarni berish borasida davlat organlari va mulozimlarning keng vakolatlaridir.
Davlat mulozimlarining nimagadir ruxsat berish va bermaslik vakolati qanchalik keng bo‘lsa, ruxsatlarni (litsenziyalar, sertifikatlar va b.) berish jarayoni shunchalik shaffof bo‘lmaydi. Bu holatda tamagirlik va pora olish uchun imkoniyat ham kengayadi. Bundan tashqari, ko‘plab taqiqlar va cheklovlar bo‘lsa, korrupsiya sxemalari xususiy sektorga ham o‘ta boshlaydi.
Masalan, naqd pullarni berish borasida ma'muriy to‘siqlar tijorat banklari, bank ishchilari, savdo tashkilotlariga pullarni naqdlashtirishda «shapka» olishlari uchun qulay sharoitdir. Shunga ko‘ra, aytish mumkinki, faqat mulozimlar poraxo‘r bo‘lmaydi!
Ikkinchidan, korrupsiya – davlat va mulozimlarning bozor mexanizmlari ishiga turli usulda aralashuvidir. Narxlarni boshqarish, foiz stavkalarini belgilash, almashuv kursi, zaxiralarni markazdan taqsimlash, ayrim korxonalarga turlicha imtiyozlar berish shular jumlasidan.
Agar birorta mahsulot yoki zaxira narxi boshqarilsa, tez orada uning tanqisligi kuzatiladi. Natijada navbatda turishlar, qora bozor, «shapka», foydadan ulush berish va boshqa shu kabi tanqislik hamda iqtisodiyotining allambalo ko‘rinishlariga duch kelinadi. Valyuta kursi va foiz stavkalarini boshqarishda ham shunday holatni uchratish mumkin. Bu safar, faqat davlat mulozimlari emas, balki tijorat sohasi xodimlari ham “mo‘maygina daromad” topishga harakat qiladi. Imtiyozlarni taqdim qilishda ham shunga duch kelinadi. Biznes davlat hisobidan qandaydir imtiyozlarga ega bo‘lish borasida qanchalik ko‘proq imkonga ega bo‘lsa, korrupsiya ehtimoli ham shunchalik ortadi.
