Koronavirus nimalarni özgartiradi: huquqşunoslar oldidagi dolzarb masalalar
|02:10 / 15.04.202026 03919 min
Adliya vaziri Ruslanbek Davletov mazkur maqolasida pandemiya tufayli joriy etilgan karantin va postkoronavirus davri huquqşunoslar oldiga qanday vazifalarni qöyişi haqida söz yuritadi.
Foto: KUN.UZFoto: KUN.UZ
«Biz qoronğu damlarda
yoruğ kelajakka boqa olişimiz kerak».
Arastu
Insoniyat tarixi guvohki, dunyo boşiga tuşgan har qanday oğir tabiiy ofat va inqirozlardan keyin jamiyatlar yanada kuçliroq, mustahkamroq bölib şakllangan. Bunday qiyinçiklardan töğri va oqilona iş tutib rivojlanişda yuksak natijalarga erişgan köplab davlatlarni bilamiz.
Misol uçun, örta asrlarda feodal Yevropada tarqalgan vabo («qora ölat») jamiyatdagi iqtisodiy-ijtimoiy munosabatlarni tamoman yangi körinişga olib kelganini yaxşi bilamiz. Köplab olimlar bu voqeani sanoat inqilobiga zamin yaratgan, degan fikrni ham aytişadi.
Biz özbekistonliklar ham butun insoniyat bilan birgalikda katta sinovdan ötmoqdamiz. Koronavirus pandemiyasi bizning avlod uçun kölami va şakl-şamoyili böyiça yangilik bölişi mumkin, lekin tarixda başariyat bundan-da oğirroq sinovlarni yenggan. Bu safar ham albatta şunday böladi. Özbekiston Respublikasi Prezidenti Şavkat Mirziyoyev ta'biri bilan aytadigan bölsak, köpni körgan xalqimiz yanada jipslaşib, ahil va hamjihat bölib, bu murakkab sinovlarni ham mardona yengib ötadi.
Koronavirus bilan boğliq holat, birinçidan, nafaqat biz könikib qolgan odatiy munosabatlarni atrofliça qayta körib çiqişga, balki ularga özgaça rakursdan qaraşga, ayrimlarini esa tahrirlaşga, keyingi hayot tarzimizni ham yangiça anglaşga va rejalaştirişga majbur qiladi.
Bugun hayotimizda keçayotgan jarayonlar ertaga yangi kasblar, yangiça ğoyalar, yangi könikmalar va qoidalarning şakllanişiga olib keladi, kerak bölsa, jamiyatdagi qadriyatlar tizimini ham qayta tafakkur qilişga undaydi.
Koronavirus şaroitida yuzaga keladigan masalalar, ularning sohalari, körinişlari ham xilma-xil: tibbiy-sanitariya munosabatlardan tortib, ijtimoiy-iqtisodiy, huquqiy, psixologik, ma'naviy-falsafiy va boşqa sohalarda savollar talaygina.
Masalan, bugungi karantin şaroitida aksilinqiroz boşqaruvining huquqiy ta'minlovi qanday bölişi lozim, mazkur jarayon ijtimoiy munosabatlarga qanday ta'sir körsatadi, şartnomaviy majburiyatlar qanday bajariladi, huquqlar qanday ta'minlanadi, şoşilinç çoralar va inson huquqlari muvozanati, aholiga huquqiy xizmatlar körsatişning evrilişi qanday keçadi, onlayn munosabatlar rivojining huquqiy ustunlari yetarlimi, şaxsiy ma'lumotlar qanday himoyalanadi? Ya'ni çaqiriqlar, yeçimlar, dunyo tajribasi va istiqbol...
Mavzuga oid
Zero, ertasini öylaydigan har qanday jamiyat ikki, uç, hatto ön qadam oldinni közlab yaşamoği lozim.
Bir söz bilan aytganda, yuridik hamjamiyat oldida postkoronavirus ijtimoiy-huquqiy munosabatlarining yangilangan körinişini tasavvur etiş va şunga yaraşa çoralarga oldindan tayyorgarlik qöriş vazifasi köndalang turibdi. Hali pandemiya töliq yengilmagan bölsa-da, biz masalaga javob izlaşni hozirdanoq boşlaşimiz kerak.
«Raqamli iqtisodiyot» sari
Albatta, mutaxassis bölmasa-da, har qanday inson ham bundan buyoğiga texnologiyalarining qamrovi tubdan kengayişini tuşunib, bilib turibdi. Özbekiston Respublikasi Prezidenti Ş.Mirziyoyev tomonidan joriy yilning «Ilm, ma'rifat va raqamli iqtisodiyotni rivojlantiriş yili» deb e'lon qilinişi va şunga mutanosib ravişda tegişli Davlat dasturi tasdiqlanib, uni amalga oşirişga kirişilgani bugun sodir bölayotgan voqealar rivojiga hamohang javob berişimizda turtki böldi.
Dasturda belgilangan tadbirlarni yil söngini kutmasdan bugunoq amalga oşirişga kirişişimiz lozimligini hayotning özi taqozo etmoqda. Misol uçun, karantin onlayn savdo-sotiqning taraqqiyotiga keng imkoniyatlar yaratib bermoqda. Hatto elektron bozorlar şakllanişi, yetkazib beriş xizmatining misli körilmagan darajada kengayişi yuz berdi.
Ammo karantindan söng ularning bu sifat körsatkiçlarini saqlab qolib, boşqa xizmat sohalar va iqtisodiyot tarmoqlariga informatsion texnologiyalarni keng joriy etişga keng yöl oçib beriş, mazkur jarayonda iste'molçilar huquqlarini işonçli himoya qiliş va umuman olganda huquqiy asoslarini mustahkamlaş kabi qator savollarga javob topişimizga töğri keladi.
Bu, öz navbatida, iqtisodiy rivojlanişga zamonaviy tus beruvçi yaxşi turtki böladi.
Şuningdek, axborot texnologiyalarini qöllaşda bir jihatni aslo unutib bölmaydi, ya'ni şaxsiy ma'lumotlar himoyasi. Katta hajmdagi ma'lumot (Big data) mavzusi ham koronavirus tufayli bugun har qaçongidan-da dolzarblaşdi. Çunki dunyo mamlakatlari tajribasidan ma'lum böldiki, kasalikka çalingan şaxslarni aniqlaş maqsadida mazkur texnologiyalardan keng foydalanilmoqda. Şu bilan birga, kelajakda bu kabi amaliyot qat'iy nazorat ostida va qonunçilikka sözsiz rioya qilgan holda amalga oşirilişi lozim. Har bir fuqaro öziga tegişli şaxsiy ma'lumoti muhofazalanganini his qilib, kafolatini sezib yaşaşi lozim.
Davlat boşqaruvi mexanizmlarining yangi bosqiçi
Mazkur yönalişda fikr yuritar ekanmiz, davlat boşqaruvini taşkil qilişning keyingi qadamlarini ham kiritiş örinli böladi. Bu borada hozirgi şaroitda amalga kiritilgan yangiliklar saqlab qolinib, ixçamlaşgan davlat boşqaruv apparati va zamonaviy işlaş uslublari yanada kiritib borilişini taqozo qilmoqda.
Masalan, ortiqça majlislarga barham berilgani bilan işlar töxtab qolmadi, iş samaradorligi oşdi, byurokratiya kamaydi, ortiqça qoğozbozlik qisqardi. Bu esa mazkur tizimning kelajakda yanada rivojlanişi uçun barça imkoniyatlar borligini körsatdi.
Albatta, byurokratiya davlat boşqaruvida töliq yöq bölib ketmaydi, buning aslo iloji yöq. Buyuk nemis olimi, zamonaviy sotsiologiya asosçilaridan biri Maks Veber ta'biri bilan aytganda, inson aktiv faoliyatini taşkillaştirişda, tartib va intizomni ta'minlaşda, tizimli vazifa va funksiyalarni bajarişda hamda samaradorlikni maksimallaştirişda «oqilona byurokratiya» bölişi lozim.
Köplab idoralar özlarining ortiqça va samara bermaydigan böğinlarini aniqlagan bölsa, ajab emas. Demak, har bir taşkilot öz işini yanada maqbullaştiriş uçun imkoniyat yaratildi.
Budjet mablağlarini iqtisod qiliş nuqtayi nazaridan esa, bu ayni muddao böladi. Şunda vazirlik va idoralarni moliyalaştirişda yagona tamoyillarga ötiş va zamonaviy uslublarni qöllaş imkoniyatlari tuğiladi.
Aksilinqiroz boşqaruvini huquqiy ta'minlaş
Tan oliş lozimki, dunyoda biror bir mamlakat hozirdagi kabi global inqiroz şaroitida tayyor yöriqnomaga ega emas, çunki oldin yuz bergan inqirozlar davrida jahon mamlakatlari bugungidek globallaşuv va kommunikatsiyalar bilan uzviy boğlangan emas edi.
Şu bois zarur çoralar inqirozga qarşi kuraş jarayonining özida vaziyatdan kelib çiqib, qolaversa boşqa davlatlar xatolaridan xulosa qilinib, tezkor ravişda belgilanmoqda. Bu borada esa eng muhim omil jamiyat, davlat va şaxs manfaatlarining uyğunligini topişdan iboratdir. Albatta, uşbu uç tuşunçani keltirişda ularning örnini almaştiriş, ustuvorlikni ulardan qaysi biriga beriş lozimligi haqida baxslar talaygina va bu yana davom etişi aniq.
Şu örinda, mamnuniyat bilan qayd etiş lozimki, davlat boşqaruvining özaklaridan biri bölmiş qonun ijodkorligi sohasi axborot texnologiyalari şarofati bilan karantin şaroitiga tayyorligi közga taşlandi. Zero, 2019 yildan boşlab hujjatlarni elektron işlab çiqiş va kelişiş tartibi va tizimi joriy qilingani hamda unga 200dan ziyod turli taşkilotlarning, jumladan barça davlat organlari, yirik kompaniyalar, banklar, uyuşmalar, konsernlar ulangani bugun ayni muddao böldi.
Mazkur tizim yordamida mamlakatimizda qonun ijodkorligi jarayoni samarali va uzilişlarsiz davom etmoqda hamda koronavirusga qarşi kuraş borasidagi qarorlar qabul qilinmoqda.
Lekin bu – masalaning faqatgina texnik tomonidir. Tabiiy ravişda tezkorlikda işlab çiqilişi lozim bölgan çoralar va ular aks etadigan qonun hujjatlarning mazmun-mohiyati, ularda, yuqorida ta'kidlaganimiz, jamiyat, davlat va inson manfaatlarining muvozanatini ta'minlaş masalasi har doim dolzarb bölib qolaveradi.
Davlat xizmatlari körsatişning istiqbollari
Hayot davom etar ekan, koronavirus tufayli kişilarning ehtiyojlari kamayib qolmaydi, balki ularning qondirilişi keyinroqqa suriladi, xolos. Köpçilik taşkilotlar öz faoliyatini vaqtinça qisqartirgani tufayli karantindan keyingi dastlabki davrda aholi tomonidan davlat xizmatlarini olişga bölgan ehtiyoj oşib ketişi mumkin.
Xuddi şu holat sud-tartibot organlarida ham yuz berişi kutilmoqda. Çunki köplab işlar keçiktirilgan, oldingi töxtatilgan va yangi işlarning oqimi yaqin istiqbolda tizim işiga ta'sir qilişi tabiiy.
Şu bois endilikda mazkur yönalişda eskiça işlab bölmasligi bugunoq ma'lum bölmoqda. Nimaniki özgartiriş, yangilaş, takomillaştiriş va maqbullaştiriş mumkin bölsa, bu işni hozirdan jadal amalga oşiriş lozim böladi.
Agar mazkur holatni öz vaqtida payqamay, zarur çoralar bugun körib qöyilmasa, yaqin oylarda davlat organlari oldida yirik navbatlar yuzaga kelişi, iş hajmi keskin oşişi va vaziyatdan çiqişning eng oson yöli sifatida «korrupsiya»ga murojaat qiliş hollariga imkoniyat yaratilişi mumkin.
Şunday ekan, tezkorlik bilan işlaş talab etilayotgan bir davrda qonuniylikni ta'minlaş, korrupsiyaga qarşi kuraşiş yanada dolzarb masala bölib, ertaga yuzaga çiqadi, deya komil işonç bilan aytiş mumkin.
Davlat rahbarining bu borada alohida organ oçiş kerakligi haqidagi taklifi naqadar asosli bölgani ayni vaqtda yana bir bor öz isbotini topdi.
Zero, heç bir davlat va jamiyat insoniyat tarixida ham, hozirgi davrda ham va kelajakda ham töliq qonunbuzarliklardan xoli böla olmaydi. Eng asosiysi, qonunbuzarlikka yöl qöymaslikka qaratilgan kuçli profilaktika tizimining mavjud bölişi, agar qonunbuzarlik sodir etilgan bölsa – bunga darhol çek qöyadigan va ta'qib qiladigan hamda javobgarlikning muqarrarligini ta'minlaydigan adolatli tizimning işlaşidir. Bu yönaliş Özbekiston uçun yaqin va uzoq kelajakda eng dolzarb bölib qolişi aniq.
Fuqarolarga huquqiy xizmat körsatiş qanday böladi?
Yurtimizda keçayotgan umumiy jarayonga hamohang ravişda, yaqin kelajakda notarial harakatlarni masofadan turib amalga oşiriş mumkin böladi.
Bu yönalişdagi işlar allaqaçon boşlab yuborilgan. Jumladan, Özbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoniga muvofiq, mol-mulk ijara şartnomasi, undan tekin foydalaniş şartnomasi; uni boşqa şaxsga ötkaziş bilan boğliq bölmagan işonçnoma kabi notarial harakatlar masofadan turib, elektron raqamli imzodan foydalangan holda hamda videokonferensaloqa orqali rasmiylaştirilişi mumkin.
Hozirda «e-notarius.uz» portali orqali notariuslarga elektron murojaat qilib, elektron navbatga yoziliş va hujjatlarni elektron yuboriş imkoniyati mavjud. Endilikda notariuslar tomonidan mol-mulkni boşqa şaxsga ötkaziş bilan boğliq bölmagan notarial harakatlarni masofadan turib bajariş imkoniyati yaratiladi.
Şuningdek, aeroportlar va temir yöl vokzallarida infokiosk avtomatlari orqali ham uşbu turdagi notarial harakatlarni onlayn rasmiylaştiriş közda tutilgan.
Xuddi şunday, jamiyatda inson huquqlarini ta'minlaşning muhim kafolatli sifatida avokatura institutini yanada rivojlantiriş, sud-huquq tizimida advokat maqomi va rolini kuçaytiriş ustuvor strategik maqsadlarga mos keladi.
Nizolarni hal qilişning muqobil usullari bölgan hakamlik
va mediatsiya institutlarini rivojlantiriş mamlakatni yuridik sohadagi ilğor yutuqlarga yetaklaydi. Albatta, bu ham pandemiyadan keyin ösişi kutilayotgan aholining va biznesning yuridik xizmatlarga böladigan ehtiyojlarini qondirişga xizmat qiladi.
Mehnat qonunçiligining yangi ufqlari
Masofadan iş olib boriş haqida gap ketganda, mehnat qonunçiligini eslab ötmay iloj yöq. Sababi, bizning qonunçiligimizda şu paytgaça xodimning masofaviy işini taşkil etiş masalasi bevosita va atrofliça oçib berilmagan edi. Endi bölsa, bu iş uslubi ham özini oqlaşi, amaliyotda qöllanişi mumkinligi isbotini topdi.
Şunday ekan, mazkur masalaning huquqiy jihatlarini işlab çiqiş huquqşunoslar oldida turgan dolzarb masalalardan biridir.
Boşqa tomondan köplab korxonalar va xodimlar örtasidagi mehnat munosabatlari jiddiy özgarişga duç keldi. Jumladan, budjet taşkilotlarida xodimlarga mehnat ta'tili yoki iş haqi saqlanmaydigan ta'til beriş borasida qator masalalar yuzaga kelgan bölsa, xususiy sektordagi iş beruvçilarning ijtimoiy majburiyati masalasi ham qator savollarni kötardi.
Mazkur vaziyatda karantindan söng mehnat nizolari yuzaga kelişi mumkin. Bu esa, mulk şaklidan qat'i nazar, sud organlari hamda barça taşkilotlarning yuridik xizmatlari yoki huquqşunoslari zimmasiga juda katta mas'uliyat yuklaydi va bunga tegişli tayyorgarlik köriş kerak böladi.
Fuqaro dardini davlat tinglaydi
Davlat va fuqarolar örtasidagi munosabatlarning eng yirik yönalişlardan biri bu – yuridik va jismoniy şaxslar murojaatlari bilan işlaşdir.
Karantin tufayli bu borada ham iş tizimi özgardi. Davlat organlari rahbarlarining şaxsiy qabullarini, sayyor qabullarni qisqartirişga va vaqtinça töxtatişga majbur bölindi. Fuqarolar ham vaziyatni töğri tuşunib, özlarining hayotiy masalalarini va şaxsiy muammolarini davlat organlaridan talab qilişni aksariyat hollarda keyinroqqa qoldirib turişibdi.
Şu bilan birga, mazkur masalalar öz-özidan hal bölib qolmaydi. Şunday ekan, davlat organlari, ayniqsa mahalliy hokimiyat idoralari murojaatlar bilan işlaş tizimini, Xalq qabulxonalari, barça-barça mutasaddilar öz işlarini muvofiqlaştirgan holda olib borişini taqozo etadi.
Takroriy murojaatlarning oldini oliş maqsadida barça tizimlar yagona platforma orqali işlaşga ötsa, har bir murojaat bir nafasda hal etilsa, samaradorlik oşgan bölardi.
Inson huquqlari va burçlari muvozanati
Yuqorida ta'kidlaganimizdek, xalqning hayoti va soğliğiga jiddiy putur yetkazişi mumkin bölgan xavflarga qarşi keçiktirib bölmas çoralarni köriş talab qilinişi bor gap. Davlat jamiyat va şaxs manfaatlarini közlab şunday çoralarni körmoqda ham.
Ularning mazmuni faqat bir narsaga qaratilgan – insonning birlamçi uzviy huquqi bölgan yaşaş huquqini va soğliqni saqlaşga oid huquqlarini ta'minlaş.
Boşqa tomondan, pandemiya tufayli kelib çiqqan inqiroz kelgusida ayrim ijtimoiy-iqtisodiy oqibatlarga olib kelişining oldini oliş – davlatning tub maqsadlaridan yana biridir.
Çunki, davlat va har bir fuqaroni bitta ijtimoiy şartnoma boğlab turadi – Konstitutsiya. Bu XVII asrlarda şakllangan ingliz olimi Tomas Gobbs nazariyalariga asoslangan juda töğri institut bölib, unga köra, Özbekiston Respublikasi fuqarosi va davlat bir-biriga nisbatan bölgan huquqlari va burçlari bilan özaro boğliqdirlar.
Şunday ekan, har qanday şaroitda inson huquqlarini ta'minlaş davlat uçun ustuvor vazifa bölib qoladi. Bugungi şaxsiy huquqlarni amalga oşirişda yuzaga kelayotgan noqulayliklar, jumladan yuriş-turişdagi, harakatlanişdagi çeklovlar jamiyat soğligi, millat soğligi va kelajagi uçun qilinayotganini va bular vaqtinça ekanini barçamiz tuşunib turibmiz.
Va albatta, bunday holatda jamiyat havfsizligi, soğligi va huquqlari şaxsiy huquqlarga nisbatan ustuvor ahamiyatga ega ekanligini ham tan oliş zarur.
Şu bilan birga, karantin çeklovlari şaroitida qoidalar va belgilangan tartiblarning buzilişi yuzasidan berilayotgan xabarlar va statistika, jamiyatda huquqiy ong va madaniyatni rivojlantiriş yuzasidan oldimizda işlar talaygina ekanligini körsatmoqda.
Demak, bugun va kelajakda aholi orasida qonuniylikni tarğib qiliş, huquqiy nigilizmni bartaraf etiş, umuminsoniy qadriyatlarni hurmat qiliş hissini uyğotiş işlari umuman yangiça darajada va sifatda davom etişi kerak böladi.
Şartnomalar – tomonlarni bir-biriga boğlovçi körinmas ipdir
Şartnomaviy munosabatlar – ta'bir joiz bölsa, özbek huquq tizimining hali işlov berişga muhtoj sohasi.
Köp hollarda, aholi va hatto tadbirkorlik sub'yektlari tomonidan şartnoma şartlari sinçkovlik bilan örganib çiqilmasligining guvohi bölamiz. Pandemiya şaroitda esa ayrim sohalarda şartnomalarni bajariş imkoniyati sezilarli kamayadi, jumladan, quriliş, savdo, işlab çiqariş, aviaqatnovlar va hokazolarda. Şunday ekan, tomonlar bugungi kunda öz şartnomalarini takroran juda çuqur tahlil qilayotgan bölişsa ajab emas.
Vaqtinçalik iqtisodiy qiyinçiliklar tufayli qarz masalalari ham yana dolzarblaşadi, ijara şartnomalariga asosan tölovlarni amalga oşiriş va muddatlarni qayta körib çiqiş, şuningdek, keçiktirilgan majburiyatlarning ijrosini ham ta'minlaş vazifalari yotadi.
Bu borada bugungi kun uçun eng dolzarb masala, albatta, fors-major holatlariga aniqlik kiritiş hisoblanadi. Aslida uşbu mexanizm şartnomalarda soatdek işlaşi kerak. Çunki har doim biznesni rivojlantiriş uçun turtki bölgan omil – bu risklarni boşqariş. Şuning uçun, bu faoliyatimizning asosiy yönalişlaridan biri bölişi tabiiy.
Kelajakda esa klaster şaklidagi işlab çiqariş, elektron tijorat, kriptovaluta aylanmasi, yer uçastkalarini xususiylaştiriş, uluşli quriliş va boşqa zamonaviy fuqarolik-huquqiy institutlarda şartnomaning rolini oşiriş zarur böladi. Jahon bankining «Biznesni yuritiş-2020» reytingida «Şartnomalar ijrosini ta'minlaş» indikatori böyiça Özbekistonni dunyoning yetakçi 20ta davlatlari qatoriga kiritişni ham ta'minlaş kerak.
Davlatimiz rahbarining öz vaqtida qabul qilingan qarorlari bilan korxonalarning bankrotligi vaqtinça töxtatildi. Şu bilan birga, obektiv sabablarga köra, kelajakda bu masala yana kun tartibiga çiqişini e'tiborga olib, bunda bankrotlik jarayoni orqali korxonalarning parçalanişi yoki yöq bölişi emas, balki ularni kreditorlardan himoya qiliş mexanizmlari orqali soğlomlaştiriş va qayta oyoqqa qöyiş muhim böladi.
* * *
Xulosa örnida
Biz yuqorida töxtalib ötgan masalalar ijtimoiy-huquqiy sohada oldimizda turgan muammolarning faqatgina yuza qismi xolos. Aslida mulohaza yuritiş lozim bölgan juda köplab masalalar bor.
Umuman olganda, biz huquqşunoslarning bugungi vazifamiz – davlatimiz va jamiyatimizga yuridik va huquqni qöllaş sohasidagi pandemiya tufayli yuzaga kelgan çigalliklarni yeçişga kömaklaşişdir.
Uzoq istiqbolda esa – kelgusida har qanday murakkab vaziyatlarda ham davlatimiz, jamiyatimizning barqaror rivojlanişini ta'minlaydigan va insonlarning kamolotiga xizmat qiladigan huquqiy ustunlarni mustahkamlaşdan iboratdir.
Barçamiz amin bölib turibmizki, endi dunyomiz biz könikkan körinişda bölmaydi. Biz yangiça munosabatlar tizimini quriş bosqiçiga kirib boramiz. Bu jarayonning qoidalarini qoğozga tuşiriş huquqşunoslarning bugungi avlodi çekiga tuşgan.
Şu munosabat bilan, yuridik hamjamiyatimizga bugun ijod qiliş uçun öziga xos imkoniyat yaratgan «özini yakkalaş» hayot tarziga amal qilinayotgan şaroitda yuqoridagi va boşqa dolzarb huquqiy masalalar haqida boş qotirişga, mulohazalarni faol çop qilişga, postkoronavirus ijtimoiy-huquqiy tizimining takomillaşişiga öz hissasini qöşişga çaqiramiz.
Ruslanbek Davletov,
Özbekiston Respublikasi Adliya vaziri.
