Energiya uçun subsidiyalar – boy davlatlar kötara olmayotgan yukni nega Özbekiston kötarmoqçi?
|20:50 / 02.01.202256 83112 min
1930-yillar. Fors körfazi. Sohil böyidagi çöllarda yaşab kelayotgan arab qabilalarining asosiy boyligi – tuyalar. Baliq tutiş, marvarid ovlaş bilan kun körişadi. Biroq keyin – neft va gaz topilgaç, körfazdagi arablarning hayoti özgara boşladi.
1970-yillarga kelib bu yurtlar Britaniya imperiyasidan mustaqil böldi va biz biladigan Saudiya Arabistoni, Kuvayt, Bahrayn, Birlaşgan Arab Amirliklari, Ummon va Qatar davlatlari taşkil topdi. Aksari kiçik va kam sonli aholiga ega bölgan bu «renter davlatlar» hozirda global tasdiqlangan neft xomaşyosi zaxiralarining uçdan bir qismiga hamda dunyo gaz zaxiralarining beşdan bir qismiga egalik qiladi.
Yangi mamlakatlarning hukmron oilalari vaqt ötib neft va gaz eksportidan kelgan tuşumlarni mahalliy aholi bilan baham köra boşladi. Şu tariqa, Fors körfazi mamlakatlarining aholisi dunyodagi eng boy xalqlar qatoriga kirdi.
Masalan, Qatarda aholi jon boşiga yalpi içki mahsulot şu topda 50 000 dollarni, BAAda 36 284 dollarni taşkil etgan. Taqqoslaş uçun: Özbekistonda bu raqam 1750 dollarga teng.
Aslida bu davlatlarning fuqarolari bundan ham badavlatroq, çunki Fors körfazida yaşovçilarning köp qismi – neft va gaz eksporti daromadlarida uluşga ega bölmagan çet ellik işçilar.
«Energiya qirolliklari» degan kitob muallifi Jim Kreyn neft sabab arablarning turmuş tarzidagi tub özgarişlarni tavsif etadi. 1970 yilda deyarli heç bir xonadonda elektr energiyasi, demak, muzlatgiç yoki konditsioner yöq edi. Biroq, 2010 yilga kelib energiya iste’moli şu darajaga yetdiki, aholi jon boşiga hisoblanganda bu mamlakatlar dunyodagi örtaça körsatkiçidan 10 barobar köp energiya iste’mol qilişni boşlagan. Mahalliy aholi energiya tejamkorligi öta past bölgan Toyota Land Cruiser kabi, 100 kilometrga taxminan 16 litr benzin sarflaydigan maşinalarni sotib ola boşlaşdi. Hukumatlar deyarli hamma joyda, hatto köçalar, stadionlarda konditsioner örnatişdi.
1971 yildan 2015 yilgaça bölgan davrda içki neftga bölgan talab Kuvaytda 521 foizga, Qatarda 12 500 foizga va BAAda 27 733 foizga oşdi.
Mavzuga oid
Bularning barçasi uşbu mamlakatlar hukumatlari energiyani subsidiya qilgani (mahalliy iste’molçiga energiyani sotib olişda moddiy yordam berişi) bilan boğliq edi.
Uşbu subsidiyalar neft va gazning jahon bozorlari belgilagan real narx va içki bozordagi narx örtasida katta tafovut yaratdi.
Mazkur holat elita va xalq örtasidagi «ijtimoiy şartnoma»ning markaziy qismi sifatida qabul qilinar edi – hukumatlar katta miqdordagi energiya subsidiyalarini aholining siyosiy roziligi evaziga ajratardi.
1972 yildan 2012 yilgaça bölgan davrda Fors körfazida elektr energiyasi iste’moli.
Oxir-oqibat, bu davlatlar eksport qilganidan köra özlari köproq neft va gaz iste’mol qila boşlaşdi... Bu esa deyarli butunlay uşbu resurslar eksportiga boğliq bölgan iqtisodiyotlar uçun katta yöqotişlarni anglatardi.
Arab davlatlari hukumatlari kun kelib bu – iqtisodiy mantiqi kam bölgan siyosat töxtatilişi kerakligini tuşunib yetişdi: energiya subsidiyalari mamlakatlarning iqtisodiy barqarorligini xavf ostiga qöyişi mumkin edi. 2014 yilda neft narxi 50 foizga tuşib, Fors körfazi davlatlari budjetiga katta bosim ötkazdi. Iqtisodiy bosim va yangi hukmdorlarning siyosiy irodasi birlaşib, subsidiyalaş siyosati isloh qilinadigan böldi. Subsidiyalar butunlay bekor qilinmagan bölsa ham, butun mintaqada sezilarli darajada kamaydi: 2015 yildan 2018 yilgaça bölgan uç yillik davrda benzin narxi Kuvaytda 41 foiz, Qatarda 134 foiz va BAAda 51 foizga oşdi.
2015 va 2017 yillar oraliğida Fors körfazida energiya manbalari va elektr energiyasi narxlari.
Mutaxassislarning ta’kidlaşiça, bunday iqtisodiy tizimning isloh qilinişi mazkur mamlakatlarni tezlikda yaqinlaşib kelayotgan iqtisodiy inqirozdan saqlab qoldi.
Subsidiyalarni qisqartiriş orqali tejalgan pullar iş örinlari yaratişga yönaltirildi. Oson va şu bilan birga baland maoş tölanadigan davlat sektoridagi iş örinlarini kafolatlaş kuzatildi. Garçi bu mahalliy aholi örtasida malaka oşirişni rağbatlantirmasa-da, iqtisodiy jihatdan hozirgi kunda uşbu mamlakatlar avvalgidan köra yaxşiroq ahvolda.
Nega yuqoridagilarni yozdim? Özbekiston Qatardan 29 barobar qaşşoqroq bölsa-da, bu kabi boy davlatlar uçun juda qimmatga tuşa boşlagan iqtisodiy unsurni ikkilanmay «kötarib yuribdi». 2020 yilda Özbekiston 50,4 million dollarlik tabiiy gaz import qildi va davlatning gaz eksporti 4,7 baravar kamaydi. 2021 yilda Özbekiston rasman tabiiy gazning netto-importçisiga aylandi. 2020 yilda biz «Lukoyl»dan turkman gazini 0,9 milliard kub metr hajmida sotib olgandik, 2021 yil birinçi çoragining özidayoq bu körsatkiç 1,5 milliard kub metrgaça oşdi.
Biz boy arab davlatlari kabi resurslarga egalik qiliş va eksport qiliş örniga ularni sotib olişimizga qaramay, qimmatbaho, qazib olinadigan yoqilğilardan foydalanişni hamon subsidiyalaştirmoqdamiz. 2018 yildan beri subsidiyalar hajmi pasayib borayotgan bölsa-da (bu qisman pandemiya davrida neft narxining global pasayişi bilan izohlanadi), ular hali ham YaIMning 6,6 foizini taşkil qiladi. Taqqoslaş uçun, Jahon bankining sönggi ma’lumotlariga köra, ta’limga xarajatlarimiz yalpi içki mahsulotning atigi 5,1 foizini, soğliqni saqlaşga esa 5,3 foizni taşkil etadi.
Meni kambağallarga gaz va elektr energiyasidan foydalanişga yordam beradigan subsidiyalarga qarşi gapirganim uçun aqldan ozganga çiqarişga şoşilmang, quyida mazkur iqtisodiy siyosat qanday qilib mamlakatimizning kam ta’minlangan fuqarolariga zarar yetkazayotganini tuşuntirib beraman.
Biz bilan birga eng arzon elektr energiyaga ega mamlakatlarga nazar taşlaymiz: Liviya, Angola, Sudan va boşqa – nihoyatda kambağal davlatlar. Arzon elektr energiyasining istehzosi şundaki, u aynan kambağal mamlakatlarda uçraydi.
Bunday davlatlar öz aholisini energiya bilan butunlay qamrab olmaydi va bu vaziyat subsidiyalarga qaramay emas, balki aynan subsidiyalar sabab vujudga keladi. Hukumat energiya narxini qança pastroq uşlaşga harakat qilsa, elektr energiyasi bilan doimiy ravişda ta’minlay olişi mumkin bölgan xonadonlar soni şunça oz böladi. Subsidiyalar infratuzilmadagi böşliqlarni yaxşilaşga emas, balki ularning kelib çiqişining asosiy sababi hisoblanadi.
Energiya ta’minoti xususiylaştirilsa yoki heç bölmaganda kamroq miqdorda subsidiyalaştirilsa, infratuzilmani kengaytiriş va şu orqali köproq uy xöjaliklarini uzluksiz elektr energiyasi bilan ta’minlaş uçun imkon paydo böladi.
Energiya subsidiyalari yana bir sababga köra yomon: ular iqtisodiy tengsizlikni çuqurlaştiradi. Nega? Çunki avtomobilga ega bölgan şaxs subsidiyalarning köproq uluşini oladi, çunki u arzonroq narxda benzin sotib oladi, maşinasi bölmagan kişi esa bu iqtisodiy çoradan deyarli foyda topmaydi. Eslatib ötamiz, Özbekistonda hozirça AI-80 benzini uçun subsidiya saqlanib qolmoqda va bu holatning özi ham davlat mablağlarini havoga uçiradi – subsidiyalangan AI-80ni, tan olaylik, boşqa marka benzinga qöşib sotiş imkonini kamdan kam sotuvçi qöldan boy beradi va davlat yordami egasiga yetib bormaydi.
Katta – köp xonali uyi bor boy oila uyini isitiş uçun,a uyida köproq elektr uskunalari işlatişi sabab kambağal oiladan köra köproq energiya sarflaydi va... muvofiq ravişda, davlatdan köproq subsidiya oladi.
Boşqaça aytganda, energiya subsidiyalari köproq kambağallarning mablağlarini soliqlar şaklida olib, ularni köproq boylarga «yordam» sifatida taqsimlaydigan iqtisodiy tuzilmani yaratadi. Xalqaro valuta jamğarmasi ma’lumotlariga köra, Misrda aholining eng kambağal 40 foizi benzin subsidiyasining atigi 3 foizini, tabiiy gaz subsidiyasining esa 7 foizini oladi.
Özbekiston örtaça import tariflarini 2017 yildagi 14,9 foizdan 2019 yilda 5,6 foizgaça pasaytirdi, bu şubhasiz yaxşi. Ajablanarlisi – aynan şu paytning özida Özbekiston hali ham avtomobillar uçun import bojlarining yuqori tariflarini saqlab turibdi. Bu esa avtomobil egalarini soliqqa tortiş degani. Tabiiy gaz va benzin kabi energiya manbalarini esa subsidiyalaştirmoqda. Bu avtomobil egalarini rağbatlantirişga teng.
Ikki qarama-qarşi siyosat bir-birining iqtisodiy rağbatlarini bekor qiladi, ammo mamlakat budjeti köp narsani yöqotadi va soliqlar unumsiz ravişda sarflangani qoladi. Bunday buzuq savdo siyosatini qöllaş örnida barqaror iqtisodiy ösişni davom ettirmoqçi bölsak, erkin savdoni qabul qilişimiz kerak. Tariflar ham, subsidiyalar ham bizning yölimizda tösiq bölib xizmat qiladi va ularning hammasini kamaytiriş yoki butunlay isloh qiliş yöllari haqida qayğurişimiz kerak.
Şu yerda ba’zi muhim mulohazalarni aytib ötiş kerak. Energiya subsidiyalari sohasini isloh qiliş kompleks çoralar bilan birga ötkazilişi lozim. Çunki köp yillik nuqsonli energetik tizim şunçaki subsidiyalardan xoli qilinib, «isloh» qilinişi iste’molçining egniga oğir yuk bölib minişi, narxlar asossiz yuqorilaşiga olib keladi. Avvalo, sohani soğlom bozor munosabatlariga ötkaziş lozim. Aytiş lozimki, Özbekiston bir qator energiya işlab çiqaruvçi, «Tolimarjon» IES kabi korxonalarni xususiylaştirişga qiziqiş bildirmoqda. Moliya vaziri Timur Işmetov hukumatning bu irodasini 2021 yil oktyabr oyida tasdiqlagan edi.
Sohada raqobat kuçayişi oqibatida yuqori ehtimol bilan elektr energiyasi narxi pastlaşini hisobga olsak, korxonalar ikkiga bölinişi – energiyani generatsiya qiluvçi va iste’molçiga uni sotuvçi korxonalarga bölinişi lozimligini aytiş kerak. Bu bilan işlab çiqarişda hosil bölişi mumkin bölgan çiqimlarni yakuniy iste’molçi egniga yuklamaslik va energiya işlab çiqaruvçilar örtasida narx raqobatini yanada oşiriş mumkin böladi.
Elektr energiyasini işlab çiqariş va sotiş bilan birga, uni iste’molçiga yetkaziş kerak. Bu ikki bosqiçdan iborat: yuqori voltli liniyalar orqali amalga oşiriladigan transmissiya va past voltli ötkaziş liniyalari orqali amalga oşiriladigan taqsimlaş. Bu ikki soha yuqori çiqimlar bilan boğliq bölgani sabab, tabiiy monopoliyalar «hovlisi» bölib, unda yagona kompaniyaning faoliyat yuritişi jumla bozorning manfaatiga işlab turibdi.
Boşqaça aytganda, elektr energiyani yetkazişda iqtisod qiliş qiyin, çunki bu sohaga raqobatni kirgiziş deyarlik imkonsiz, davlat esa xavfsizlik nuqtayi nazaridan ötkaziş liniyalarini özida saqlab turişga majbur. Biroq davlat buni özida olib turiş örniga xususiy kompaniyalarni – samarali menejment va iste’molçilarga xizmat qilişning ilğor uslublarni qöllay oladigan kompaniyalarni yollaşi mumkin. Bu esa sifatga ta’sir qilmay qolmaydi. Xususan, buzilişlar va avariyalar tezroq bartaraf etiladi.
Qolganini esa aytmasa ham böladi: energiya işlab çiqaruvçi korxonalarni xususiylaştiriş va davlat-xususiy şeriklikni joriy qiliş jarayoni albatta işonçli, şaffof vositalar, masalan, auksion va tenderlar orqali amalga oşirilişi lozim. Aks holda jami aholi ziyon köradi.
Energiya subsidiyalari islohoti, garçi qiyin jarayon bölsa-da, Özbekistonni barqaror iqtisodiy ösiş yöliga yetaklayotgan bozorni liberallaştiriş islohotlarini davom ettirişi kerak.
Energiya subsidiyalariga sarflangan mablağlar ta’limga yönaltirilsa yoki aholi örtasida teng taqsimlansa, iqtisodiy tengsizlikning tez kuçayişiga yöl qöymaslikka qaratilgan muqobil çoralar sifatida işlaydi.
Albatta, qimmatroq energiya heç kimga yoqmaydi, bu – murakkab ijtimoiy va siyosiy tanlov, ammo hozirda olib borilayotgan subsidiya tizimi özgarmasa, iqtisodiyotimizga katta putur yetişi mumkin.
Şahzod Yöldoşboyev,
Georgetown universiteti talabasi, AQŞ.
Kun.uz kolumnistlarni hamkorlikka çorlab qoladi. Dolzarb mavzulardagi mualliflik maqolalarini @Muhammadshakur Telegram-manziliga yuboriş mumkin.
