Xalqaro maqom san'ati anjumani doirasida qanday tadbirlar tashkil etiladi?

El suygan taniqli hofiz Ma'murjon Uzoqov ijrosidagi “Bu gulshan soz ekan...” ashulasi ko‘pchiligimizning sevimli taronamizga aylangan. Xalqimizning betakror madaniy merosi – maqom san'atini ham benazir gulshanga mengzash mumkin. 6-10 sentabr kunlari Shahrisabzda o‘tkaziladigan Xalqaro maqom san'ati anjumani esa “ustiga soz etgani” kelguvchilar bilan gavjum bo‘lishi shubhasiz.

Maqom tarixidan

Ilk bor VII-VIII asrlarda xalq musiqasi negizi va mahalliy professional ijrochilik an'analarining rivoji yirik turkumli janrlar shakllanishiga olib keldi. Jumladan, Borbad ijodiga mansub “Husravoniy” turkumi. IX-X asrlarda maqomsimon cholg‘u va ashula-cholg‘u asar va turkumlar rivojlanadi. XI-XIII asrlardan boshlab, to XVII asrgacha Yaqin va O‘rta  Sharqda “Duvozdahmaqom” – 12 maqom turkumi keng tarqalib, musiqa amaliyotida qo‘llanib keldi.

XVIII asrda Buxoroda yangi turkum – “Shashmaqom” uzil-kesil shakllandi. XIX asrda “Xorazm maqomlari” turkumi va Farg‘ona-Toshkent maqom yo‘llari vujudga keladi. Keyinchalik “Shashmaqom” va boshqa turkumlar asosida maqom asarlarining yangi uslublari va ko‘rinishlari zamonaviy talqinda rivoj oladi.

Maqomchilik san'ati qonunlarini sharhlash, asoslash, musiqa nazariyasi va amaliyotiga oid masalalar IX asrdan boshlab musiqiy risolalarda o‘z aksini topdi. Maqomlarni tartiblashda, muayyan tizimga tushirishda Urmaviy va Sheroziyning (XIII-XIV asr) xizmatlari katta.

XX asrda maqomchilik san'ati rivojlanib, yetuk sozandayu xonandalar va  bastakorlar ijodi va repertuarlaridan o‘rin oldi. Ular zamonaviy nota yozuvlari orqali to‘plamlar sifatida nashr etildi, ularni nazariy va amaliy o‘zlashtirish ishlari amalga oshdi.

2007 yili Isoq Rajabovning “Maqomlar” nomli yirik risolasi YuNeSKO tomonidan nashr etildi. 2003 yil noyabr oyida “Shashmaqom” YuNeSKO tomonidan “Insoniyatning og‘zaki va nomoddiy   madaniy merosi durdonasi” deb tan olindi. 2008 yili umumjahon Reprezentativ ro‘yxatiga kiritildi.

Rivoyat

Temuriylar davrida yashagan Xoja Abdulqodir Marog‘iy, manbalarda zikr qilinishicha, Sohibqiron g‘azabiga uchragach, bir qancha vaqt yolg‘iz yashab, qalandarona hayot kechirdi.

Kunlar o‘tdi. Sarkarda o‘z lashkari bilan Iroqqa yurish qilish harakatiga tushdi. Bundan xabar topgan Abdulqodir Amirning qulog‘iga yetib boradigan bir nazm tuzishga qaror qildi. Shunday xayol bilan, u bir g‘azal bitdi, uni bastaladi. So‘ng temirchiga borib, shu kuy nag‘malarini hosil qiluvchi har xil kattalikdagi qo‘ng‘iroqchalar yasatdi. Sarbon bilan kelishib, bu qo‘ng‘iroqchalarning qaysi tuyaga osilishi kerakligini ham kelishib oldi va kuyni bexato hosil qiladigan bir tartibda tuyalarga ostirdi. Karvon yo‘lga chiqdi. Tuyalar harakatga kelib yura boshlagach, belgilab qo‘yilganidek kuy chalina boshladi. Sohibqiron musiqa ilmidan xabardor edi, musiqani yaxshi tushunardi. Qo‘ng‘iroqchalardan taralayotgan bu yoqimli kuy Amirni befarq qoldirmadi. Bu kuy Iroq maqomi yo‘lida yaratilgan bo‘lib, uni bastakor “Amali tarona” deb atagan edi. Temur kuyga e'tibor qilar, kuy esa o‘z ohangidan adashmasdi. Shunda u saroy musiqashunoslarining peshqadami bo‘lib qolgan, ayni paytda bosh xonandalik vazifasida turgan va ushbu tadbirdan ogoh Xoja Abdulloh Loriyni huzuriga chorlab, unga dedi:

– Mug‘anniy, eshityapsanmi, bu qo‘ng‘iroqchalar bir chiroyli kuy chiqarmoqda?

– Shohim, - dedi Loriy, - bir begunohning gunohidan kechsangiz, men buning sirini aytaman.

Amir:

– Bo‘pti, men uning gunohidan kechdim, - dedi.

– Xoja Abdulqodir sizga o‘zining sodiqligini izhor qilish niyatida “Iroq” maqomi yo‘lida ushbu kuyni bastaladi, - dedi mehtar va Amir qoshida ana shu yangrab turgan kuy jo‘rligida Abdulqodir yozib bergan yangi g‘azalni kuylay boshladi:

Chun miravi so‘yi Iroq faromusham nakun…

(Mazmuni: Iroq sari yo‘lga chiqsang, meni unutma).

Natijada Amir Abdulqodirning sodiqligiga shubha qilmay, unga avvalgiday marhamatlar ko‘rsata boshladi.

Maqom yo‘nalishlari

O‘zbek mumtoz musiqasini tashkil etuvchi maqom yo‘nalishlari quyidagilardan iborat:

Yalla (maqomot janri asosida yaratilgan yallalar).

Katta ashula.

Buxoro “Shashmaqomi”.

Xorazm maqomlari.

Farg‘ona-Toshkent maqom yo‘llari.

O‘zbek milliy maqom san'ati markazi

Markaz Prezidentimizning 2017 yil 17 noyabrdagi “O‘zbek milliy maqom san'atini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qarori asosida tashkil etildi. 

Uning asosiy maqsadi o‘zbek milliy maqom san'atini mukammal o‘rganish, an'anaga mos targ‘ib qilish, xalqimizni musiqiy merosimizning eng go‘zal an'analaridan bahramand etishdan iborat.

O‘zbek milliy maqom san'ati markazi tarkibida Yunus Rajabiy nomidagi maqom ansambli faoliyat olib bormoqda.

Yunus Rajabiy nomidagi maqom ansambli

O‘zbekistonda dastlab ilk professional maqom ansambli folklorshunos, O‘zbekiston xalq artisti, akademik Yunus Rajabiy tomonidan 1959 yili O‘zteleradiosi qoshida tashkil etilgan.

Ansambl tomonidan 1960-1962 yillari “Shashmaqom” va “Toshkent-Farg‘ona maqom yo‘llari” turkumlariga kiruvchi cholg‘u va asosan, ashula yo‘llari ilk bora grammplastinkaga yozila boshlagan va nashr etilgan.

1976 yilda ansambl rahbari, akademik Yunus Rajabiy vafotidan so‘ng O‘zbekiston xalq artisti Orif Alimaxsumov, O‘zbekiston san'at arbobi Shavkat Mirzayev, O‘zbekiston xalq artisti G‘anijon Toshmatov, O‘zbekiston xalq hofizi Isroil Vahobov unga rahbarlik qilib keldilar. Ayni paytda ansambl rahbari – O‘zbekiston xalq artisti, “Buyuk xizmatlari uchun” ordeni sohibi va ko‘plab davlat      mukofotlari sovrindori Abduhoshim Ismoilov.

Maqom ansambli a'zolari shu kunga qadar bir necha chet el mamlakatlarida ijodiy safarlarda bo‘lib, o‘z konsert dasturlarini namoyish qilib kelishgan. Uzoq yillar davomida bu dargohda yetuk xonanda va sozandalar xizmat qilishgan.

Xalqaro maqom san'ati anjumani

Anjuman 2018 yildan boshlab, har ikki yilda bir marta Shahrisabz shahrida o‘tkaziladi.

Anjuman doirasida quyidagi tadbirlar tashkil etiladi:

“Maqom musiqa san'atining jahon sivilizatsiyasida tutgan o‘rni” mavzusida ilmiy-amaliy konferensiya;

jahon va O‘zbekiston maqomot san'ati ustalarining yakka konsertlari;

maqom ansambllari, xonanda va sozandalarning ko‘rik-tanlovi;

sayillar, mamlakatimizning dunyoga mashhur shaxslari hayoti va ijodiy faoliyati xaqida zamonaviy va kreativ usulda sahnalashtirilgan dastur namoyishlari;

maqom san'ati tarixiga oid ko‘rgazma, o‘zbek, fors, arab, ingliz va rus  tillarida nashr etilgan ilmiy-taqdimot asarlari hamda ilmiy-ma'rifiy adabiyotlar namoyishi.    

Maqom muzeyi

O‘zbek maqom san'ati mumtoz va zamonaviy ijro namunalarining fondini yaratish hamda muzey ashyolari va kolleksiyalarini ilmiy tadqiq qilish ishlarini kuchaytirish, uning natijalarini e'lon qilib borish Shahrisabzdagi muzey faoliyatining asosiy vazifalari sirasiga kiradi.

Taraddud

Ayni paytda anjumanga tayyorgarlik jarayonlari qizg‘in tus olgan.

Xususan, anjumanning ramziy belgisi tasdiqlandi. Sovrindorlarga topshiriladigan diplom, sertifikat loyihalari, statuetka namunalari ishlab chiqildi.

Milliylikni o‘zida aks ettiruvchi liboslar, aktyorlar joylashuvi va Oqsaroy hududi atrofida ularning yurishlarini tashkil etish, maydonlarni hududlar kesimida taqsimlash, ularga xos bo‘lgan milliy urf-odat, an'ana va qadriyatlar aks etgan ssenariy va dasturlar loyihalari, mos musiqiy ketma-ketlik hamda videoroliklar tayyorlanmoqda. O‘zbek, rus, ingliz tillarida “Maqom nima?” deb nomlangan kitob nashr etilmoqda.