«Poznan isyoni»: Şarqiy Yevropada SSSR vassalligiga va kommunistik tuzumga qarşi kötarilgan xalq qözğoloni qanday bostirilgandi?

Polşada ham siyosiy ayblovlar bilan qamalgan şaxslarning işlarini qayta köra boşlaşadi. Ammo huquqni himoya qiliş organlarining köplab jinoyatlari oşkor bölib ketişi ehtimoli borligi uçun işlar juda sust olib boriladi.

1956 yilda SSSR rahbari Nikita Xruşçev partiyaning XX s’yezdida «Şaxsga siğiniş va uning oqibatlari» haqida ma’ruza qiladi. Xruşçev bu ma’ruzasida Stalin davrida qilingan işlarni keskin qoralaydi. «Xalqlar dohiysi» deb ta’riflanadigan Stalinning özini «qonxör va zolim edi» deb ta’riflaydi.

Öşa paytda Stalin ölganiga bor-yöği uç yil bölgan, mamlakatda hali uning tarafdorlari köp edi. Şu sababli sovet rahbarining s’yezdda qilgan ma’ruzasi heç qayerda e’lon qilinmaydi.

Biroq oradan biroz ötib, Xruşçevning ma’ruzasi matni butun dunyoga tarqaydi. Öşa paytda Polşa kompartiyasi naşri bölgan Trybuna Ludu gazetasi ham ma’ruzani polyak tiliga ögirib çop etadi.

Şundan söng Stalinga sadoqat bilan xizmat qilgan köplab yuqori lavozimli polyaklar işdan böşatiladi. Ularning bir qismi hibsga olinib, tergov qilinadi. Ammo şunça tozalaşlarga qaramasdan Polşa rahbarlari orasida Stalin tarafdorlari köp edi.

Şu sababli köpçilik Stalin davrida Polşada sodir etilgan qatağonlar yetarliça örganilmayapti degan xulosaga keladi. Qolaversa ma’muriy buyruqbozlikka asoslangan kommunistik tuzum hukm surgan Polşada aholining turmuş darajasi juda past edi.

Odamlarning noçor ahvoli axiyri Poznan şahrida odamlarning kommunistik tuzumga qarşi ommaviy namoyişlarga çiqişiga sabab böladi.

Namoyişlarning boşlanişi

Poznan garçi polyaklar şahri bölsa-da, ikkinçi jahon uruşigaça uzoq yillar davomida Germaniyaning Prussiya federal yeri tarkibida bölgan va uni nemislar boşqargan.

Ikkinçi jahon uruşi tugagaç Polşaga Germaniyaning ança hududi qöşib beriladi. Poznan ham Polşa tarkibiga ötadi.

Poznan yirik sanoat şahri bölib, öşa paytda u yerda Stalin nomidagi yirik maşinasozlik zavodi joylaşgan edi.

Ana şu zavodda 1953 yilda işçilarning maoşi va ular tölaydigan soliq masalasida mojaro kelib çiqadi. Işçilar özlariga kam pul berilayotgani, soliqlar esa oşirilayotganidan norozi bölişadi. Ular öz haqlari zavodda qolib ketayotganini da’vo qilişadi.

Mazkur muammo uç yilda ham hal qilinmaydi va işçilarning noroziligi saqlanib qoladi, söng kuçayib boradi.

1956 yil fevral oyida Xruşçevning ma’ruzasi Polşa matbuotida e’lon qilingaç, işçilar yana norozilik bildirişadi. Ular zavod rahbariyati va hukumat muammoga jiddiy e’tibor qaratmaganidan yozğirişayotgandi.

1956 yil 23 iyun kuni zavod işçilarining noroziliklariga boşçilik qilayotgan kasaba uyuşmasi rahbari Stanislav Matya boşçiligidagi delegat Varşavaga taklif etiladi.

Ularni Maşinasozlik vaziri qabul qilib, barça talablari bajarilişi haqida va’da beradi. Delegatsiya ortga qaytadi.

27 iyun kuni kutilmaganda Poznandagi zavodga Maşinasozlik vaziri keladi va zavod işçilarini töplab yiğiliş ötkazadi. U işçilarga mamlakatda vaziyat oğirligi, şu uçun maoşlarni oşirişni va mukofot pullarini tölab berişning iloji yöqligini aytadi.

Vazirning bundan bir neça kun avval bergan va’dalarini unutib boşqaça gapirişi işçilarni juda ğazablantiradi va «uçqunning olov olib ketişiga» sabab böladi.

Ertasiga, 28 iyun kuni Polşadagi eng yirik zavod bölgan Poznan maşinasozlik zavodi işçilari iş taşlaydi. Köp ming sonli işçilar zavod oldidagi köçaga yiğila boşlaydi.

Birozdan söng ular Stanislav Matya boşçiligida joylaşgan şahar ma’muriyati binosi tomon yura boşlaydi. Yölda maşinasozlarga şahar transporti, obodonlaştiriş boşqarmasi, tekstil fabrikasi va yana bir neçta korxonalar işçilari qöşiladi. Şu tariqa namoyişçilar soni 100 ming kişiga yetadi.

Namoyişçilar huzuriga Poznan şahar partiya qömitasi rahbari çiqadi. Ammo işçilar u bilan muzokara ötkazmasliklarini aytişadi. Ular Maşinasozlik vaziri Varşavadagi kelişuv şartlariga amal qilişini xohlaşlarini aytişadi.

Köça janglari

Namoyişi avvaliga tinç ötadi. Işçilar heç bir zöravonlikka yöl qöyişmaydi. Ammo ularning yölini tösiş uçun militsiya otryadlari taşlangaç vaziyat özgarib ketadi.

Poznan şahar militsiyasi rahbari Varşavadagi rahbarlar bilan boğlanib namoyişçilarga qarşi qurol qöllaş uçun ruxsat oladi. Şuningdek, hududga armiya bölinmalarini yuborişni söraydi. Şundan söng Varşavadagilar vaziyat jiddiyligini tuşunib yetişadi.

Namoyişçilar «Yöqolsin bolşivizm», «Yöqolsin SSSR», «Yöqolsin qizil burjuaziya», «Yaşasin ozod Polşa» degan yozuvlar kötarib olişadi.

Oradan biroz ötib namoyişçilar şahardagi asosiy ma’muriy binolarni egallab olişadi. Köçalarda namoyişçilar va militsiya otryadlari örtasida töqnaşuvlar boşlanib ketadi.

Namoyişçilarning bir qismi Qişloq xöjaligi texnikumi va Tibbiyot akademiyasi harbiy kafedrasida saqlanayotgan qurollarni qölga kiritişadi. Şundan söng ular Poznandagi ikkita qamoqxonada saqlanayotgan mahbuslarni ozod qilişadi.

Namoyiş sovetlarga qarşi qözğolonga aylanib ketadi. Qözğolonçilar tramvay deposini özlariga ştab qilib qilib olişadi. Ular şahar militsiya boşqarmasi, sud va prokuratura binolarini egallab, u yerdagi barça hujjatlarni yoqib yuborişadi.

Biroz ötib militsiya xodimlari qözğolonçilarga qarşilik körsatmay öz qurollarini topşiradi. Poznandagi harbiy qism qömondoni harbiylarga va kursantlarga qözğolonçilar tomonidan egallanmagan ma’muriy binolarni qöriqlaşni buyuradi.

Zirhli texnikalar va mexanizatsiyalaşgan qöşinlar harbiy maktabi rahbari 300 nafar kursantni 16 ta tank, 2 ta zirhli va 30 ta maxsus maşina bilan «qurollantirib», qözğolonçilarga qarşi yuboradi. Biroq şahar aholisiga ularning kuçi yetmaydi.

Qözğolonçilar kursantlarga hujum qilişadi va ulardan ikkita tankni tortib olişadi. Qurolli töqnaşuvlarda har ikki tomondan halok bölganlar bor edi.

Poznanga armiya bölinmalarining kiritilişi

Kursantlarning qözğolonçilarga kuçi yetmasligi aniq bölgaç Polşa mudofaa vaziri Konstantin Rokossovskiy Polşa kompartiyasi siyosiy byurosiga Poznandagi qözğolonni bostiriş uçun armiya bölinmalaridan foydalanişni sörab murojaat qiladi. Unga ruxsat berişadi.

(Rokossovskiy – ikkinçi jahon uruşida qatnaşgan öşa maşhur sovet marşali. Sovetlar uruşdan keyin uni Polşa mudofaa vaziri qilib tayinlagan edi)

Şundan söng Poznanga armiya bölinmalari kiritila boşlanadi. Jumladan, şaharga bitta tank, ikkita piyoda qöşinlar diviziyasi kirib keladi. Qözğolonni bostirişga yuborilgan harbiylar soni 10 mingdan oşiq bölib, ular ixtiyorida 359 ta tank, 67 ta zirhli transport va öziyurar artilleriya qurilmalari bor edi.

Tuşga borib Poznan aeroportiga Varşavadan yuqori lavozimli harbiylar,Polşa militsiyasi boşliği örinbosari, Polşa xavfsizlik qömitasi boşliği örinbosari, prezidentlikdan ketib boş vazir lavozimida işlayotgan Yuzef Tsirankeviç va boşqalar yetib kelişadi.

Şu paytda Poznanga tankçilar va piyoda qöşinlaridan iborat harbiylar ham kirib keladi. Qöliga qurol olmagan namoyişçilarning katta guruhi şaharga kirib kelayotgan tanklarni «Yaşasin armiya» deb qiçqirib, xursandçilik bilan kutib olişadi.

Biroq tanklarda kelayotgan harbiylar ularga qarata öt oçadi. Şunda namoyişçilar armiya bölinmalari şaharga özlarini qirib taşlaş uçun kelganini tuşunib yetişadi.

Şundan söng harbiylar va qözğolonçilar örtasida köça janglari va otişmalar boşlanib ketadi. Qözğolonçilar yaxşi qurollangan 10 mingdan oşiq harbiy qarşisida ojiz qolişadi.

Garçi kuçlar teng bölmasa ham harbiylar va qözğolonçilar örtasida köça janglari qariyb bir sutka davom etadi. Harbiylar faqat tongga borib şaharda tartib örnatişga muvaffaq bölişadi. Şundan söng qözğolonçilarni hibsga oliş boşlanib ketadi.

1956 yil 29 iyun kuni bir tomondan pana-pastqamda yaşirinib qolgan qurolli qözğolonçilar bilan otişmalar, ikkinçi tomondan hibsga olişlar davom etadi.

Şu kuni keçga borib Yuzef Tsirankeviç radio orqali Poznan aholisiga murojaat qiladi. Murojaatdan köra döq-pöpisaga köproq öxşab ketadigan nutqida Tsirankeviç «Har bir provokator yoki xalq hokimiyatiga qölini muşt qilmoqçi bölgan insonlar bilib qöysin, ularning qölini qayirib qöyişga kuçimiz yetadi» deydi.

30 iyun kuni Polşadagi gazetalar «Poznandagi korxonalarni iqtisodiy tanazzulga uçratmoqçi bölgan, Polşadagi xalq hokimiyati nomiga doğ tuşirgan yaşirin taşkilot a’zolari hamda imperalistlar josuslari şaharda tartibsizliklar keltirib çiqargani va u öz vaqtida bartaraf etilgani» haqida yozib çiqişadi.

Rasmiy ma’lumotlarga köra qözğolonçilardan 58 kişi halok bölgan, qariyb 600 kişi yaralangan. Kursantlar, militsiya xodimlari va harbiylardan 8 nafari halok bölgan, 50 nafardan oşiği yarador bölgan.

Ammo öşa paytda oşiqça şov-şuv çiqarmaslik va SSSRdagi rahnamolarga yuboriladigan hisobot uçun halok bölganlar hamda yaralanganlar soni bir neça barobar kamaytirib körsatilgani aytiladi.

Sud jarayonlari

Qözğolonlarni bostiriş çoğida va undan keyin mingga yaqin odam hibsga olinadi. Ularning bir qismini Polşa KGB xodimlariga topşirişadi. Qolganlarini militsiya tergov qiladi.

Tergov jarayonlarida militsiya xodimlari mahbuslarni ayovsiz kaltaklaşadi. Ular orasida ayollar va voyaga yetmagan bolalar ham bor edi.

Ayniqsa, mahbuslar orasida avval ham qandaydir qoidabuzarlik qilib militsiya röyxatiga tuşganlarni ayovsiz urişadi va ularning gardaniga köp işlarni ilişadi.

Masalan, hali 20 yoşga ham tölamagan Yanuş Kulas ism-şarifli yigit avvalroq yoşlar örtasida sodir bölgan muştlaşuvda qatnaşib, militsiya röyxatida turgan. Yanuş qözğolon paytida hibsga olingandan söng unga imperalistlar agenti, bosqinçilik va talonçilik böyiça ayblov e’lon qilişadi.

1956 yil sentabr oyida sud jarayonlari boşlanadi. Ayblov e’lon qilinganlarning qariyb barçasi turli yillarga qamaladi. Şu tariqa Şarqiy Yevropadagi kommunistik tuzumga va SSSRga qarşi yirik norozilik namoyişi ayovsiz bostirilib, ön minglab odamlar jazolanadi.

Sovet fuqarolari Poznandagi hodisalar haqida

Öşa paytda Polşada SSSR ta’siridan qutulişini va kommunistik tuzumdan voz keçişini talab qilib ötkazilgan namoyiş sovet muxolifati tomonidan iliq kutib olinadi.

Kommunistik tuzum yakkahokimligiga qarşi bölgan sovet fuqarolari Polşadagi hodisalarni diqqat bilan kuzatişadi. Ular 1956 yilda birdagiga ikkita davlatda, Polşa va Vengriyada sovetlarga qarşi namoyişlar ötkazilganidan söng kommunistik tuzum uzoq yaşamasligini va tez orada qulaşini aytib çiqişadi.

Polşadagi namoyişlar haqida u yerdagi vaziyatdan yaxşi xabardor bölgan sovet fuqarolarining ayrimlari keyinçalik öz xotiralarini gapirib berişgan edi.

Jumladan, taniqli tarixçi, Moskva davlat universitetida uzoq vaqt öqituvçilik qilgan, kommunistik tuzum tanqidçisi bölgan Nikolay Obuşenkov Poznan voqealari haqida şunday yozgandi:

«1956 yil sentabr oyida birinçi marta Polşada böldim. Öşa paytda Poznan voqealari böyiça sud jarayonlari ketayotgandi. Polşa şaharlarini aylanar ekanman, Poznan qözğolonçilari haqida dahşatli gaplar eşitdim. Emişki, ular odamlarni tiriklayin yoqqan emiş. Boşqa vahşiyliklar qilgan emiş. Tabiiyki, bunday gaplar har qanday insonga ta’sir qiladi. Biroz ötib ayrim işlarni körib, menda bunday vahimali gaplarga nisbatan şubha tuğildi. Sudlanuvçilarning aksariyati 3-5 yil qamoq jazosi olgan edi. Agar ular odamlarni tirik yoqişgan bölişsa, nega bunça kam muddatga qamalişyapti?! Keyin bilsam aslida voqealar tamoman boşqaça bölgan ekan. Öşandayoq bir kun kelib sotsialistik tuzumlar tanazzulga uçraşini taxmin qila boşlaganman».

Poznan namoyişlari paytida talaba bölgan va keyinçalik taniqli dublyaj rejissyori va tarjimon bölib yetişgan Boris Pustinsev hodisalarini şunday eslagandi:

«Biz 1956 yilda Poznandagi namoyişçilarni qizğin qöllab-quvvatladik. Öşa yozda Polşada sodir bölgan voqealar men va döstlarim uçun turtki va öziga xos buriliş nuqtasi böldi. Biz ham nimadir qilişga urinişimiz kerak deb qaror qildik. Öşanda yigirma yoş atrofida bölgan biz yoşlarda barçasi oson va tabiiy körinardi. Harakat qilinsa hamma narsani özgartiriş mumkin deb öylardik. Biroq tez orada bizga öxşaganlar, ya’ni mamlakatda islohotlar ötkazişni xohlovçi yoşlar juda kam ekanini bildik. Sovet fuqarolari özlari töqigan yolğonga özlari işonib yurardi. Hatto Stalin qatağonlarida azoblangan fuqarolar ham Polşadagi namoyişlar ayovsiz bostirilganini qöllab çiqişdi. Poznanda va sal keyinroq Vengriyada sodir bölgan hodisalar şuni körsatdiki kommunistlarning zöravonlik ustiga qurilgan hokimiyati asrlar böyi davom etmaydi. Tez orada yiqiladi. Öşanda Polşa va Vengriyadagi qözğolonlar kommunizm qal’asining devorlariga yoriq tuşirgan edi».

Sovet tarixçisi va kommunistik tuzum tanqidçisi bölgan Lev Krasnopevsev öşa paytdagi vaziyatni şunday ta’riflagandi:

«50-yillarning boşlarida ijtimoiy-siyosiy muammolar haqida mustaqil fikr yurita boşlagan Moskvaning yangi şakllangan ziyolilar qatlamiga mansub yoşlardan biri edim. Bizning faolligimiz, ayniqsa, Koreya uruşidan keyin ortib ketdi. Bu uruş bizga dunyodagi haqiqiy vaziyatni körsatdi. Ammo 1953 yil Stalin vafotigaça tuzumdan noroziligimiz deyarli yuzaga çiqmadi. Partiyaning XX-s’yezdidan söng (Xruşçyov Stalinni şu s’yezdda qoralangan edi) keyin Polşa va Vengriyadagi vaziyat tobora keskinlaşdi. Moskvadagilar vaziyatni biroz yumşatiş uçun Polşa va Vengriyada Stalin davrida işlagan davlat rahbarlarini almaştirişdi. Biroq bu iş ham vaziyatni yumşatmadi. 1956 yil yozda Poznan namoyişlari yuz bergan paytda Polşadagi hodisalar haqida faqat kommunistik tuzum foydasiga tayyorlangan rasmiy ma’lumotlar berildi. Biroq men voqealar aslida qanday yuz berganidan xabardor bölişga, keyingi tahlil qiliş uçun imkon qadar köproq ma’lumotga ega bölişga harakat qildim. Poznan namoyişlaridan söng 1956 yilning yozida sovet yoşlarida Polşaga katta qiziqiş paydo böldi».

SSSR parçalangaç Polşada Poznan hodisasiga munosabat qanday böldi?

Polşa 1990 yilgaça SSSR ta’siri ostida bölgani uçun orada ötgan 34 yil davomida Poznan qözğolonini adolatli örganiş masalasi yopiq qoladi.

1991 yilda SSSR parçalanib ketgaç, Polşada Poznan qözğoloni taftiş qilinadi va uning qatnaşçilari milliy qahramonlar deb e’lon qilinadi.

Şuningdek, Poznan qözğolonini bostirişda jonbozlik körsatgan armiya qömondonlari, militsiya boşliqlari va boşqalar sotqin nomini olişadi.

Jumladan, Poznan qözğoloni vaqtida Polşa mudofaa vaziri bölgan va qözğolonni bostirişda asosiy buyruqlarni bergan Rokossovskiyning nomi mamlakatlagi barça joydan olib taşlanadi. Uning haykallari yiqitiladi. Özi esa «SSSRga sadoqat bilan xizmat qilgan sotqin» deb ta’riflanadi.

Bundan taşqari, Polşadagi köplab köçalar va boşqa joylar qayta nomlanadi. Kommunistlar davrida işlagan davlat arboblari va boşqalarning nomlari örniga Poznan qözğolonida qatnaşgan şaxslar nomi beriladi.

2006 yilda Polşa parlamenti Poznan qözğoloni bostirilgan kunni Milliy xotira kuni deb e’lon qiladi. Öşa yili Polşada hodisaning 50 yilligi keng nişonlandi.

Hodisa munosabati bilan taşkil etilgan tantanali tadbirga Polşa prezidenti Lex Kaçinskiy bilan birga Vengriya prezidenti Laslo Şoyom, taniqli nemis siyosatçisi Xorst Kyoler, Çexiya prezidenti Vatslav Klaus, Slovakiya prezidenti Ivan Gaşparoviç qatnaşadi.

Ğayrat Yöldoş tayyorladi.