SSSRni larzaga solgan josuslik. Nega KGB generali öta maxfiy ma’lumotlarni amerikaliklarga bergandi?
|19:35 / 20.11.202525 48811 min
KGB zobiti, öz vaqtida general-mayor unvoniga ega bölgan Dmitriy Polyakov 25 yil davomida AQŞ razvedkasiga qariyb 25 quti hajmdagi maxfiy hujjatlar va KGBning minglab xodimlari haqidagi ma’lumotlarni yetkazib beradi. U nima uçun bu işga qöl urgan?
Xorijiy razvedka xizmatlari bilan boğlangan va öz mamlakatiga xiyonat qilganlar orasida SSSR Razvedka boş boşqarmasi zobiti Dmitriy Polyakov ajralib turadi. U 25 yil davomida MRB foydasiga işlagan va turli darajadagi ma’lumotlarni yetkazib turgan. Dmitriy Polyakov kim edi va nima uçun bu işga qöl urgan?
Dmitriy Fedoroviç Polyakov 1921 yilda Ukrainada tuğilgan. 1939 yilda örta maktabni tugatib, artilleriya bilim yurtiga öqişga kiradi. Faşistlarga qarşi uruşda qatnaşib, Qizil yulduz ordeni bilan taqdirlanadi. Harbiy harakatlar tugaganidan söng u ta’lim olişni davom ettiradi va keyingi yillarda Frunze akademiyasi va Boş ştab kurslarini tamomlaydi. Şundan söng boşqa bitiruvçilardan farqli ravişda arxivga emas, balki Boş razvedka boşqarmasiga işga yuboriladi.
Kareraning boşlanişi
1951 yilda yoş josus birinçi yönalişni oladi va darhol Nyu-Yorkka boradi. Harbiy razvedkaçi beş yil davomida diplomatik niqob ostida xizmat qiladi va uning faoliyati rahbarlarni hayratda qoldiradi. Dastlabki yillarda Polyakov AQŞning Avstraliya, Koreya, Yaponiyadagi harbiy bazalari, Qöşma Ştatlarning havo hujumiga qarşi kuraşiş tizimi, MRBning markaziy Yevropada faoliyat körsatayotgan xodimlari haqidagi ma’lumotlarni töplab Moskvaga yetkazadi.
1959 yilda uç yillik tanaffus va kontrrazvedka tekşiruvlaridan söng Polyakov yana Qöşma Ştatlarga işlaş uçun qaytadi, bu paytda u allaqaçon polkovnik unvonini olgan va noqonuniy işlar böyiça rezident örinbosari lavozimiga kötarilgandi. 1960 yilgaça BMTdagi SSSR vakolatxonasida işlaydi. Polyakovning asosiy vazifasi — dunyoning barça burçaklaridagi AQŞ qurolli kuçlari holati haqidagi juda muhim ma’lumotlarni SSSR xavfsizlik idoralarining AQŞda yaşirin faoliyat olib borayotgan xodimlaridan töplab, ularni muvofiqlaştiriş bölgan.
KGBga xiyonat
AQŞdagi faoliyati davrida Polyakov öğil farzand köradi va oradan uç oy ötgaç bola oğir kasallikka çalinadi. Jarrohlik amaliyotini ötkazişga 400 dollar zarur edi, ammo bu paytda Polyakovda bunça miqdordagi pul mavjud bölmagani sabab GRUning AQŞdagi rezidenti Şkalyarovdan pul söraşga majbur böladi. U esa Moskva ruxsat bermadi, degan vaj bilan pul berişdan boş tortadi. Natijada Polyakovning öğli vafot etadi.
Mavzuga oid
Bundan qattiq alamzada bölgan razvedkaçi qasd olişga qaror qiladi va 1961 yil 30 oktyabr kuni AQŞ qurolli kuçlari ofitserlaridan biri, polkovnik Feyksiga qönğiroq qilib, razvedka va kontrrazvedka masalalari yuzasidan uçraşiş taklifi bilan çiqadi. Maxsus xizmatlarning tarixçisi, KGB sobiq xodimi Nikolay Kondratevning ta’kidlaşiça, Polyakov bir vaqtning özida bir neça sabablarni inobatga olgan holda öziga ma’lum bölgan ma’lumotlarni AQŞ maxsus xizmatlariga taqdim etmaslikka qaror qiladi.
Birinçi uçraşuvda FQB xodimiga AQŞ foydasiga xizmat qiliş istagini bildiradi va AQŞdagi elçixonaning 6 nafar şifrlovçi xodimi haqidagi ma’lumotni beradi. Ikki haftadan keyin u FQB xodimlari bilan yana uçraşadi va KGBning AQŞda yaşirin faoliyat olib borayotgan 47 nafar xodimi haqidagi ma’lumotni taqdim qiladi. Keyingi uçraşuvlardan birida esa Nyu-Yorkda noqonuniy tarzda faoliyat olib borayotgan va GRUning eng işonçli zobitlaridan biri bölgan Mariya Dobrova haqidagi maxfiy ma’lumotlarni beradi.
Bu paytda Dobrova Nyu-Yorkdagi diplomatlar va BMTning yuqori martabali amaldorlari rafiqalari boradigan gözallik saloniga egalik qilardi. 1961 yil dekabrida uni qölga olişga kelgan FQB agentlariga taslim bölişni istamagan Dobrova derazadan sakrab, öz joniga qasd qiladi. Öz navbatida, Polyakov, markazga Dobrova FQB tomonidan yollangani va uning ölimi diqqatni çalğitiş uçun sahnalaştirilgani haqida dezinformatsiya yuboradi.
1962 yilda Moskvaga qaytişidan oldingi sönggi uçraşuvda MRBga SSSR boş ştabi va GRUning xodimlari böyiça öta maxfiy ma’lumotlar qayd etilgan kitobni taqdim qiladi. U Moskvada ham AQŞ Markaziy razvedka boşqarmasi bilan hamkorlik qilişga rozi böladi, unga «Burbon» operativ taxallusi beriladi.
Moskvaga qaytiş
1962 yilda Polyakov Moskvaga qaytariladi. Köp ötmay u GRU 3-direksiyasining katta ofitseri etib tayinlanadi va unga Nyu-York va Vaşingtondagi GRU razvedka apparati faoliyatini nazorat qiliş topşiriladi. Bu orada AQŞdagi GRU agentlarining aksariyati foş bölişi böyiça içki tekşiruv boşlanadi va birinçi örinda şubha ostida qolgan odamlardan biri aynan Polyakov edi. Uni bir neça marta tergovga çaqirişadi, rost yoki yolğon gapirayotganini aniqlovçi detektor yordamida söroq qilişadi. Biroq detektor Polyakov savollarga javob berişda yolğon gapirmayotganini körsatadi.
Polyakov 1965 yilgaça Moskvada işlaydi va bir neça öta maxfiy operatsiyalarni amalga oşirib, juda muhim ma’lumotlarni Markaziy razvedka boşqarmasiga yetkazib beradi. U yana AQŞga qaytişi kerak edi, ammo bu orada muammo yuzaga keladi. Los Angeles Times gazetasi sud jarayonida uning nomi tilga olingani haqida yoza boşlaydi. Şu sabab GRU rahbariyati Polyakov xizmatidan Amerikada foydalanişni imkonsiz deb topadi va uni Osiyo, Afrika va Yaqin Şarqda razvedka bilan şuğullanadigan boşqarmaga ötkazadi.
Birma safari
1965 yilda Polyakov SSSRning Birmadagi (hozirgi Myanma) elçixonasiga harbiy attaşe sifatida yuboriladi va bu yerda GRU rezidensiyasi rahbari sifatida iş boşlaydi.
U FQB agenti Jon Mori orqali amerikaliklarga Janubi-Şarqiy Osiyo mamlakatlaridagi GRU agentlari tarmoği, barça noqonuniy muhojirlarning ismlari va familiyalari, bu yerdagi KGB zobitlari haqidagi qimmatli ma’lumotlarni yetkazdi. Polyakov tomonidan uzatilgan materiallar oqimi şunçalik katta ediki, MRB hatto ularni qayta işlaş uçun maxsus bölim ham yaratadi.
MRB ham agent «Burbon»ning muhim ahamiyat kasb etişini tuşungan holda uni muntazam ravişda maxfiy ma’lumotlar bilan ta’minlab turadi. Xususan, Polyakov GRUga xabar yetkazib turişi uçun amerikalik soxta diplomatlar ham yaratiladi. Polyakovning GRUdagi karerasi qançalik tez rivojlansa, u Amerikaga şunçalik köp foyda keltira boşlaydi. Polyakovning işi muvaffaqiyatli bölişi uçun «keraksiz» amerikalik agentlar qurbon qilinadi. Ba’zi manbalarga köra, bu xizmatlari uçun u AQŞdan «atigi» 100 ming dollar pul olgan va ularni KGBdagi rahbarlariga sovğa-salom olişga sarflagan.
Amerika razvedkasining «olmosi»
Birmadagi faoliyati unga Moskvada yaxşigina şuhrat keltirdi va 1969 yil avgustda Moskvaga qaytgaç, XXRda razvedka işlarini taşkil etiş va noqonuniy muhojirlarni uşbu mamlakatga ötkaziş uçun tayyorlaş bilan şuğullanadigan yönaliş boşliği vazifasini bajaruvçi etib tayinlandi. Keyinroq esa bu yönalişning rahbari bölgan. Bu lavozimda u juda qimmatli ma’lumotlarga ega böladi: SSSR va Xitoy taşqi işlar vazirliklarining uçraşuvlari haqidagi bayonnomalarni örganib çiqib, haqiqatan ham ikki davlatning harbiy va iqtisodiy munosabatlari keskinlaşa boşlagani haqidagi eng qimmatli ma’lumotlarni MRBga yuboradi. Bu ma’lumotlar esa Qöşma Ştatlarga katta diplomatik öyin boşlaş va 1972 yilda Xitoy bilan munosabatlarni yaxşilaş tomon qadam taşlaşga imkon beradi.
Polyakov 1973 yilda Hindistonga rezident sifatida yuboriladi, 1974 yilda unga general-mayor unvoni berilgan. 1976 yil oktabr oyida u Moskvaga qaytib, harbiy-diplomatik akademiyaga rahbar etib tayinlanadi. U akademiya bitiruvçilarining şaxsiy fayllaridan nusxa köçiradi va suratlar bilan amerikaliklarga yuboradi. Şu tariqa, Polyakov SSSR harbiy razvedkasining bölajak xodimlari haqida ular hali işga kirişmasidan oldin Markaziy razvedka boşqarmasiga yetkazadi. Keyinçalik köplab rus naşrlarida aynan şu işi «eng jirkançi» sifatida tavsiflangan.
1979 yil dekabr oyi örtalarida u yana Hindistonga, SSSR elçixonasidagi harbiy attaşe lavozimini egallaş uçun jönab ketadi, ammo 1980 yilda soğliğidagi muammolar sabab nafaqaga çiqib, GRUning kadrlar bölimida şartnoma asosida işlay boşlaydi va 6 yil davomida sovet razvedkasining mingdan ortiq xodimi ism-familiyalari, manzillari, parollar, qanday iş böyiça qayerga jönatilgani yozilgan şaxsiy işlaridan köçirmalarni MRBga yetkazib beradi.
Foş etilişi
Foto: Russkaya semerka
1982 yilda AQŞda sovet razvedkasining 9 xodimi hibsga olinişi ortidan Polyakov ham zimdan tekşirila boşlanadi. U haqidagi ma’lumotni 1985 yilda sovet hukumati tomonidan yollangan, MRB kontrrazvedkasida işlovçi Aldriç Ames KGBga topşiradi. Uning ixtiyorida FQB agentlari boğlangan odamlarning ismlari va ma’lumotlari körsatilgan materiallar mavjud edi va ular orasida Polyakovning nomi ham bor edi. Ötkazilgan tekşiruvlar natijasida uning mamlakatga xiyonat qilib kelgani öz tasdiğini topadi, 1986 yil iyulida hibsga olinadi va 1988 yil bahorida sud hukmi bilan otiladi. Hukm va uning ijrosi haqidagi rasmiy ma’lumotlar esa sovet matbuotida faqatgina 1990 yilga kelib paydo böladi.
MRB Polyakovga bir neça marta çet elga çiqib ketiş taklifi bilan çiqadi, ammo u bu takliflarning barçasini rad etgan. «Meni kutmang. Heç qaçon AQŞga bormayman. Buni siz uçun qilmayapman. Buni vatanim uçun qilaman. Men rus bölib tuğilganman va rus bölib ölaman», degan u.
AQŞ prezidenti Ronald Reygan SSSRning öşa paytdagi rahbari Gorbaçyovga şaxsan özi Polyakovni ekstraditsiya qiliş taklifi bilan çiqqan, ammo Gorbaçyov şunday javob bergan: «Keçirasiz, lekin bu mutlaqo imkonsiz».
Polyakov 25 yil davomida AQŞ razvedkasiga 25 quti hajmidagi maxfiy hujjatlarni va KGBning 1600 dan ortiq xodimi haqidagi ma’lumotni bergani aniqlanadi. Şuningdek, u bu işlar evaziga özi uçun bir sent ham pul olmagani aytilgan.
Polyakovning çorak asr davomida potensial duşman uçun işlaganining sabablari haqida juda köp va turli gaplar mavjud. Versiyalardan biriga köra, iste’dodli razvedkaçi öğlining ölimi uçun rahbariyatdan qasos olgan, markaz atigi 400 dollar turadigan operatsiyaga yordam bermagani uçun qattiq jahli çiqqan. Boşqa versiyaga köra, uruşdan keyin Polyakov SSSR ğoyalaridan köngli qolgan va mamlakatiga demokratiyani yetkazişda yordam berişga qaror qilgandi.
