Ijtimoiy tarmoqlardagi faollik va paradoks - amerikalik tadqiqotchi O‘zbekistondagi jarayonlar haqida

Maqolada so‘nggi yillarda O‘zbekiston fuqarolik jamiyatida kuzatilayotgan tendensiyalar va bu jarayonlardagi qarama-qarshilik haqida so‘z boradi.

Mualliflarga ko‘ra, saqlanib qolayotgan muammolarga qaramay, ayni damda O‘zbekistondagi fuqarolik jamiyatini mamlakatning eng yaqin tarixidagi eng faoli deyish mumkin.

«COVID-19 pandemiyasi davrida bu sektorning faoliyati o‘ta muhimligi yaqqol ko‘rindi, chunki befarq bo‘lmagan fuqarolar nafaqat korrupsiya haqida bong urdi, balki ijtimoiy himoya tizimidagi bo‘shliqlarni ham to‘ldirdi.

Bunday dinamikaga qaramay, pandemiya cho‘zilib borar ekan, asosan internetda joylashgan va gurkirab o‘sib borayotgan fuqarolik faolligi ortib borayotgan bosimlarga duch keldi. Bu – hokimiyatdagilarning kayfiyati tez o‘zgarayotgani bilan bog‘liq; aftidan, ular fikr bildirish va uyushish huquqiga toqat bilan munosabatda bo‘lish kerakmi yoki yo‘qligi borasida bir to‘xtamga kela olishmayapti», – deyiladi maqolada.

Ta’kidlanishicha, so‘nggi yillarda jahon miqyosida bo‘lgani kabi O‘zbekistonda ham fuqarolik jamiyatining faolligi va jamoat birlashmalariga birlashishi onlayn platformalarga ko‘chib o‘tmoqda – fuqarolar ijtimoiy tarmoqlarda bir necha minglab ishtirokchiga ega guruhlarga a’zo bo‘la boshlamoqdalar.

Xususan, Facebook'dagi «Xalq bilan muloqot / Dialog s narodom» (230 ming ishtirokchiga ega), «Xalq fikri» – «Mneniye naroda» (175 ming ishtirokchi), «Antikorrupsiya guruhi» – «Anticorruption Group» (52 ming ishtirokchi), «Tashkent–SNOS» (23 ming ishtirokchi) kabilar shular jumlasidan.

«Ushbu mo‘rt fuqarolik birlashmalarining taqdiri hokimiyatdagilarning qanchalik toqatli bo‘lishiga bog‘liq, chunki bu guruhlar «kulrang zona»da joylashgan – ular jamoat birlashmasi sifatida ro‘yxatga olinmagan va bunday bo‘lishi ham shart emas», – deb yozadi mualliflar.

Kuzatuvchilarga ko‘ra, so‘nggi yillardagi sezilarli iqtisodiy islohotlarga qaramay, fuqarolik jamiyatiga oid siyosatning formal qoidalari avvalgidek qolmoqda.

«Shunday bo‘lsa-da, norasmiy qoidalardagi o‘zgarishlar faol uchinchi sektor paydo bo‘lishiga imkon berdi. O‘zbekistondagi fuqarolik faolligi ortib borishi qonunlarda emas, manfiy qoidalarga toqat qilish darajasi ortib borishida ko‘rinmoqda. Senzurani kamaytirib, fuqarolarga uyushish va o‘z irodalarini namoyon qilish uchun ko‘proq imkoniyat berilishi ortidan O‘zbekistonda fikr bildirish erkinligi de-fakto ortib bormoqda», – deyiladi maqolada.

Qayd etilishicha, senzuraning kamayishi bois mamlakatda internet-faollarining yangi avlodi paydo bo‘ldi – mahalliy aholi ularni «blogerlar» deb ataydi. Bu blogerlarning ko‘pchiligini butun mamlakat miqyosida kuzatib borishadi, ular minglab obunachilarga ega.

Mualliflar karantin davrida internetdagi faollar o‘zlarini ijobiy tomondan ko‘rsata olganiga, ko‘plab xayriya aksiyalari, ijtimoiy harakatlar tashkil etilganiga e’tibor qaratgan. Fuqarolardagi bunday ijtimoiy faollik ayniqsa Sardobadagi ofat vaqtida yanada yaqqolroq ko‘zga tashlangani alohida ta’kidlangan.

Shu bilan birga, xalqaro jurnal maqolasiga ko‘ra, O‘zbekistondagi taraqqiy etib borayotgan fuqarolik jamiyati bosim ostida qolishi mumkinligini ko‘rsatuvchi alomatlar tobora ko‘payib bormoqda.

«Iyul oyida ikkinchi karantin e’lon qilinishi asnosida ko‘pchilik Facebook'ga kirishda muammolar bo‘layotganini ayta boshladi. Bu esa VPN'lardan foydalanishni ommalashtirdi. Ayrimlar mazkur ehtimoliy blokni karantin qoidalari qat’iylashtirilishi va sog‘liqni saqlash tizimidan norozilik oshib borayotganiga yo‘ydi.

Huquqni himoya qiluvchi tashkilotlar mahalliy bloger va jurnalistlarning ta’qib qilinishidan xavotir bildirdi. Oxirgi bir yil davomida organlar kamida 6 nafar blogerni ular ijtimoiy-siyosiy voqealarga tanqidiy munosabat bildirgani ortidan hibsga oldi. Axborot va ommaviy kommunikatsiyalar agentligi blog ostida qoldirilgan izohlar uchun blogerni mas’ul etib belgilashni ko‘zda tutuvchi qonun loyihasini tayyorladi», – deya qayd etgan mualliflar.

Maqolada Qoraqalpog‘iston Jo‘qorg‘i Kengesi raisi Musa Yerniyazovning ehtimoliy o‘limi haqida xabar bergan uchta OAV muharrirlari prokuraturaga olib ketilgani, toshkentlik bloger Miraziz Bozorov Facebook orqali XVJ va OTBga murojaat qilib, O‘zbekistonga ajratilgan kreditlarning sarflanishini nazorat qilishni so‘rashi ortidan suhbatga chaqirilgani kabi insidentlar ham sanab o‘tilgan.

«O‘zbekistonda kengayib borayotgan fuqarolik jamiyati maydoni – paradoks. Hujjatlarda jamoat birlashmalariga oid o‘zgarishlar deyarli yo‘q, shu bilan bir vaqtda, murakkabliklarga qaramay fuqarolik jamiyatining bugungiday faolligi mamlakat tarixida hech kuzatilmagan.

O‘zbek jamiyatida ro‘y berayotgan dinamizm zukkolik va ijodkorlikning harakatlantiruvchi kuchiga aylangan, bu esa kelgusidagi islohotlarning muvaffaqiyati uchun muhim ahamiyatga ega. Biroq o‘zgarishlarning bu kuchi hukumat an’anaviy nazorat va senzura odatlarini tiyib turishga qanchalik tayyorligiga bog‘liq.

Shu tariqa, O‘zbekistondagi eng katta o‘zgarishlar hukumatning harakatlari bilan emas, balki harakatsizligi bilan o‘lchanadi», – deya yakunlangan maqola.