2026 yil yozida AQSh, Kanada va Meksikada o‘tkaziladigan futbol bo‘yicha jahon chempionati mezbon mamlakatlardagi inson huquqlari bilan bog‘liq keskin inqiroz sharoitida bo‘lib o‘tadi. Bu haqda Amnesty International'ning 30 mart, dushanba kuni e’lon qilingan “Insoniyat g‘alaba qozonishi kerak: FIFA-2026 jahon chempionatida huquqlarni himoya qilish va repressiyalarga qarshi kurash” nomli hisobotida so‘z boradi.
Musobaqa o‘yinlarining asosiy qismi bo‘lib o‘tadigan AQShda “inson huquqlari sohasida favqulodda vaziyat” kuzatilmoqda va u “tanish avtoritar amaliyotlar” bilan kechmoqda, deya ta’kidlaydi hisobot mualliflari. Amnesty International asosiy muammolar sifatida quyidagilarni sanab o‘tadi: “Qurollangan agentlar eshiklarni buzib kirmoqda, bolalarni ushlab ketmoqda va allaqachon yuz minglab kishilarni deportatsiya qildi. Ayrim futbol muxlislari omma oldida ko‘rinish xavfli bo‘lib qolganini aytmoqda, to‘rt davlat — Kot-d’Ivuar, Haiti, Eron va Senegal fuqarolariga esa mamlakatga kirish taqiqlangan”.
Amnesty International fikricha, AQShda jahon chempionati vaqtidagi eng jiddiy xavf “qattiqqo‘l, kamsituvchi va ko‘p hollarda o‘limga olib keluvchi migratsiya nazorati” tizimidan kelib chiqadi. Hisobot mualliflari shunday yozadi: “Immigratsiya va bojxona xizmati (ICE) hamda AQSh Chegara-bojxona xizmati harbiylashtirilgan tuzilmalarga aylandi: niqobli, qurollangan agentlar ordersiz uylarga bostirib kirmoqda, odamlarni asossiz ushlamoqda, hibsda saqlamoqda, zo‘ravonlik qilmoqda va o‘ldirmoqda”.
Ularning hisob-kitoblariga ko‘ra, 2025 yil boshidan buyon ICE saqlash markazlarida 43 kishi vafot etgan, agentlar esa “o‘limga olib keluvchi kuch ishlatgan, jumladan noqonuniy o‘ldirish holatlari ham bo‘lgan”. Bundan tashqari, rasmiy statistikaga ko‘ra, o‘tgan yili 500 mingdan ortiq kishi deportatsiya qilingan, ICE tomonidan ko‘chalarda amalga oshirilgan hibslar soni o‘n bir barobarga, hibsda saqlanayotgan bolalar soni esa olti barobarga oshgan. Amnesty International Mayami yaqinidagi saqlash markazlaridagi sharoitlarni shafqatsiz, g‘ayriinsoniy va qadr-qimmatni tahqirlovchi muomalaga, ayrim hollarda esa qiynoqqa tenglashtirgan.
Hisobotda shunday deyiladi: “Futbol migrant jamoalar orasida ommabop bo‘lishiga qaramay, na FIFA, na AQSh hukumati etnik profillash, o‘zboshimchalik bilan ushlash va deportatsiyadan himoya bo‘yicha kafolat berdi. Bundan tashqari, ICE vakillari agentlik jahon chempionati xavfsizlik tizimining bir qismiga aylanishini aytgan”.
Meksikada inson huquqlari bilan bog‘liq muammolar allaqachon “chuqur ildiz otgan”, deya qayd etadi huquq himoyachilari. Ular “keng tarqalgan zo‘ravonlik, jazosizlik va tizimli tahdidlar”ga ishora qiladi. Amnesty International rasmiy ma’lumotlarga tayanib yozishicha, Meksikada qotilliklar darajasi dunyodagi eng yuqori ko‘rsatkichlardan biri bo‘lib, har 100 ming aholiga 17,5 holat to‘g‘ri keladi, o‘g‘irlab ketish holatlari soni esa so‘nggi 10 yil ichida 200 foizga oshgan.
