АҚШ ва Россия яна ядровий қуролланиш пойгаси ёқасида

Бир неча кундан сўнг стратегик қуролларни чеклаш назарда тутилган “New START” шартномасининг муддати тугайди. Агар янги келишув бўлмаса, АҚШ ва Россия совуқ урушдан кейин илк бор ядровий қуролланиш пойгасини бошлаши мумкин.

Совуқ урушнинг энг оғир даврларидан бери АҚШ ва Совет Иттифоқи ядровий қуролларни чеклаш шартномаларини – ҳалокатли хатолар ёки вайронкор қуролланиш пойгасининг олдини олиш воситаси сифатида кўриб келади. Бундай келишувларнинг биринчиси 1972 йилда АҚШ президенти Ричард Никсоннинг Москвага қилган илк ташрифида имзоланган. Никсон ўшанда Совет Иттифоқи етакчиси Леонид Брежнев билан тарихий келишув тузганди.

Совет Иттифоқи парчаланиб кетганидан бери АҚШ ва Россия «стратегик қуроллар»ни чекловчи эски шартномаларни бир неча бор алмаштириб ва янгилаб келган. Уларнинг энг сўнггиси — «New START» 2010 йилда АҚШ президенти Барак Обама ва ўша пайтда Россия президенти Дмитрий Медведев томонидан имзоланганди.

У ҳар икки томон учун жойлаштирилган стратегик жанговар каллаклар сонини 1 550 тага, уларни етказиб берувчи тизимлар — қуруқлик, денгиз ва ҳаводан учириладиган ракеталар ҳамда оғир бомбардимончилар сонини эса 700 тадан оширмасликни белгилайди.

Бу шартномалар нафақат ракеталар ва жанговар каллаклар сонига чекловлар белгилайди, балки томонларни ахборот алмашишга ҳам мажбур қилади. Бу эса «қарши томоннинг хавотирлари ва ҳаракатлантирувчи омилларини тушунишга уриниб кўриш» учун муҳим канал ҳисобланади.

Амалдаги «New START» шартномаси жорий йил 5 феврал куни ўз кучини йўқотади. Агар у бекор бўлса, узоқ масофали ядровий арсеналлар бўйича ҳеч қандай чеклов қолмайди.

Нега келишув узайтирилмаяпти?

Reutersʼнинг ёзишича, Россия президенти Владимир Путин томонлар кейинги қадамлар бўйича келишиб олиш учун вақтдан ютиш мақсадида чекловларни яна бир йилга сақлаб туришни таклиф қилган. Бироқ АҚШ президенти Доналд Трамп ҳозирча бунга расман жавоб бермаган.

Трамп шу ойда: «Агар муддати тугаса, тугайди», - дея баён қилиб, шартномани яхшироқ келишув билан алмаштириш кераклигини айтганди.

Янги шартнома бўлмаса, ҳар икки томон қарама-қарши томон ишлаб чиқаётган ва жойлаштираётган қуроллар бўйича энг ёмон сценарийларга таянган ҳолда ҳаракат қилишга мажбур бўлади, дейди собиқ совет ва россиялик қурол назорати бўйича музокарачи Николай Соков.

«Бу ўз-ўзини озиқлантирадиган жараён. Тартибга солинмаган қуролланиш пойгаси эса, албатта, вазиятни жиддий беқарорлаштиради», - дея Соковнинг сўзларини келтирмоқда Reuters.

Аммо уни янги келишув билан алмаштириш осон бўлмайди. Россия Буревестник қанотли ракетаси, Орешник гипертовушли тизими ва Посейдон торпедаси каби “New START” доирасига кирмайдиган янги ядровий қуролларни ишлаб чиқди. Трамп эса космосга асосланган “Golden Dome” ракетага қарши мудофаа тизимини режалаштираётганини эълон қилган. Москва буни стратегик мувозанатни ўзгартиришга уриниш деб билади.

Трампнинг ниятлари ҳақида сўралганда, Оқ уй расмийси “президент ядровий қуролларни назорат қилиш бўйича кейинги йўлни ўзи белгилайди ва буни ўз вақтида аниқлаштиради”, деди.

Россия Хавфсизлик Кенгаши аъзоси Дмитрий Медведев эса Трампни олдиндан айтиб бўлмайдиган сиёсатчи деб атади. “Россия ҳар қандай ривожланишга тайёр. Хавфсизлигимизга қарши янги таҳдидларга тез ва қатъий жавоб берилади”, - деди у.

Путиннинг таклифи АҚШда баҳс-мунозарага сабаб бўлди

АҚШ сиёсий доираларида Трамп Путиннинг чекловларни яна бир йил сақлаб қолиш ҳақидаги таклифига рози бўлиши керакми-йўқми, деган масалада фикрлар иккига бўлинган.

Ядро қуролларини назорат қилиш бўйича собиқ амалдор Пол Дин “бефойда ядровий қуролланиш пойгаси хавфи ва назоратдан чиқиб кетиши мумкин бўлган нотўғри талқинлар эҳтимолини камайтириш” учун Трамп қадамлар қўйиши кераклигини айтди.

Қурол назорати тарафдорлари АҚШ аллақачон ядровий кучларни модернизация қилиш дастури учун улкан харажатларга дуч келаётганини таъкидлайди. Партиявий бўлмаган Конгресс бюджет бошқармаси ҳисоб-китобига кўра, 2025–2034 йилларда ядровий кучларни модернизация қилиш, сақлаш ва ишлатиш АҚШ солиқ тўловчиларига қарийб 1 триллион долларга тушади.

“Агар АҚШ “New START” чекловларидан ошиб каллакларни жойлаштирса, Россия ҳам худди шундай қилади. Хитой эса бундан ўз ядровий арсеналини кенгайтириш учун яна бир баҳона сифатида фойдаланади”, - деди демократ сенатор Эд Марки нашрга.

“Охир-оқибат Трамп бизга керак бўлмаган ва ютиб бўлмайдиган янги қуролланиш пойгасини бошлаб беради. Кўпроқ қурол бизни хавфсизроқ қилмайди".

Баҳснинг бошқа томонида турган экспертлар ва собиқ расмийлар эса АҚШ Путинга ишонмаслиги кераклигини айтади. Уларнинг эслатишича, АҚШ Киевни қўллаб-қувватлагани сабаб Путин “New START” доирасидаги ўзаро инспекцияларни тўхтатган.

Конгресс комиссияси аъзоси Франклин Миллер ҳам Россия ва Хитойдан келаётган таҳдидлар АҚШнинг жойлаштирилган стратегик ядровий каллаклари сонини оширишни талаб қилаётганини билдирди.

“Энди биз Россия ва Хитойни бир вақтнинг ўзида тийиб туришга қодир бўлишимиз керак. 2010 йилда шартнома АҚШни чеклаб қўйган куч тузилмаси Россия ва Хитойни биргаликда ҳисобга олиш учун етарли эмас”, - деди Миллер.

Хитой омили ва ядровий арсеналлар

АҚШдаги айрим сиёсатчилар Трамп Путиннинг таклифини рад этиши, Вашингтонга Хитойнинг тезкор ядровий кенгайишига қарши ўз арсеналини ошириш имконини бериши кераклигини таъкидламоқда.

Трамп Россия ва Хитой билан “ядросизланиш”га эришишни хоҳлаётганини айтади. Аммо Пекин эса қуроллари анча кўпроқ бўлган икки давлат билан қуролсизланиш музокараларида қатнашиш мантиқсиз эканини билдирмоқда. Шу билан бирга ўз ядровий арсеналини кенгайтирмоқда.

Ҳозир Хитой тахминан 600 та жанговар каллакка эга. Пентагон баҳоларига кўра, 2030 йилга бориб уларнинг сони 1 000 тадан ошади.

2023 йилда АҚШ Конгрессининг икки партиявий комиссияси мамлакат энди битта эмас, балки икки ядровий тенг рақиб – Россия ва Хитойдан “мавжудликка таҳдид”га дуч келаётганини айтганди. Улар икки фронтда бир вақтда уруш эҳтимолига тайёр туриш зарурлигини билдирган.

Конгресс тавсиялари қаторида “New START” доирасида олиб ташланган ва захирада сақланаётган стратегик ядровий каллакларнинг бир қисмини ёки барчасини қайта жойлаштиришга ҳозирлик кўриш ҳам бор.

Бу – “Minuteman III” қитъалараро баллистик ракеталари ва сувости кемаларидан учириладиган “Trident D5” ракеталаридан олиб ташланган каллакларни қайта ўрнатишни назарда тутади. Шунингдек ядровий вазифалардан чиқарилган қарийб 30 та B-52 стратегик бомбардимончисини яна ядровий ролга қайтаришни ҳам ўз ичига олиши мумкин.

RAND тадқиқот марказида ишлаётган, Пентагоннинг собиқ расмийси Кингстон Рейфга кўра, АҚШ энг юқори вариантда “New START” белгилаган даражадан “деярли икки баравар” кўп каллакни жойлаштириши мумкин. Россия эса яна қарийб 800 та ядровий каллакни жанговар шайлик ҳолатига келтира олади. Унинг айтишича, ҳар икки томонга сезиларли ўзгаришлар учун камида бир йилча вақт керак бўлади.