Геосиёсатга кириб келган сунъий интеллект. Ёш тадқиқотчи билан суҳбат

Суҳбатдошимиз – Тошкент давлат шарқшунослик университети жаҳон сиёсати йўналиши битирувчиси, Шарқшунос таҳлилчилар клуби аъзоси, Калифорния давлат университети магистратурасига қабул қилинган Нурмуҳаммад Самижонов.

— Сунъий интеллект бизнинг ҳаётимизга қандай кириб келди ва ҳозирги жараёнларга таъсири қандай?

— Сунъий интеллект тушунчаси ҳозир жуда кўп тилга олиняпти. Аслида эса бу нарса ўтган аср ўрталарида ихтиро қилинган. Ҳали ривожланмаган компьютер тизимлари сабабли ўша пайтда сунъий интеллектга инвестициялар камайиб кетган. 2010 йилдан кейин катта ҳажмдаги маълумотларни қайта ишлай оладиган компьютерлар яратилгач, сунъий интеллект соҳасида катта силжиш бўлди ва улар бугунги ҳаётимизда кенг қўлланади.

Бошқа ривожланган давлатлардаги олий маълумотли кишилардан сўраганда, улар ҳам сунъий интеллект асли нима эканига қийналиб жавоб беради. Одамларнинг тасаввурида илмий-фантастик киноларда инсониятга қарши чиқадиган сунъий интеллект тушунчаси ўрнашиб қолган. Аслида, сунъий интеллект аллақачон кенг кўламда ҳаётимизга кириб келган. Дейлик, ақлли электр энергия етказиб бериш тизимларида ҳам сунъий интеллект қўлланади. Ижтимоий тармоқларда маълум интеграция асосида алгоритм билан тавсия этиш функцияси ҳам сунъий интеллект асосида бўлади.

— Халқаро муносабатларда, сиёсатда сунъий интеллектдан фойдаланиш – янгилик. Геосиёсий жараёнда сунъий интеллектни амалиётга киритган давлатлар ҳам борми?

— Сунъий интеллект геосиёсатга катта таъсир ўтказмоқда. Геосиёсатда аэрократия деган йўналиш бор. Бу атама ҳавода кучли бўлишга асосланган. Сунъий интеллектни сиёсатда қўллаш, ҳарбий соҳаларга жалб этиш барча давлатларнинг хоҳиши. Кўплаб давлатлар босқичма-босқич буни амалга ошиб келмоқда.

2020 йилни сунъий интеллект ҳарбий дронларда ўзини кўрсатган йил деб олсак бўлади. Ўша йили январда сунъий интеллектнинг сиёсатга таъсири очиқ кўрина бошлади. 3 январда Эрон генералларидан бири Қосим Сулаймонийнинг Пентагон дрони томонидан ўлдирилгани билан белгиланади жараён бошланиши. 2021 йилда Арманистон ва Озарбойжон ўртасидаги Қорабоғ учун жангларда ҳам сунъий интеллектли дронлардан фойдаланилди.

Сунъий интеллектни ҳозирги бўлаётган Россия-Украина урушида ҳам кўриш мумкин. Украинага дронларга қарши сунъий интеллектга асосланган антидрон технологияларни ишлатди.

— Сунъий интеллект бўйича давлатлар пойгаси борми?

— Бугунда глобал етакчиликни даъво қилувчи АҚШ ва ХХРни олиш мумкин. Яхши биламизки, 2017 йилда бу икки давлат ўртасида савдо уруши бошланган эди. Бугун шу нарса бошқа соҳаларни ҳам қамраб олди. Байден ҳам ХХР билан катта рақобат бўлишини айтиб ўтган эди. 2018 йилда Оқ уй «Сунъий интеллект – Америка саноати учун» номли саммит ўтказган эди. Сунъий интеллект ривожланиши бўйича алоҳида стратегиялар ҳам бор. 2017 йилда сунъий интеллектни ривожлантириш устувор вазифа сифатида белгиланди кўп давлатларда. Путин ҳам ким сунъий интеллект бўйича лидер бўлса, ўша дунё бошқарувини қўлга олади, деб айтиб ўтганди ўша вақтда.

2017 йилда Хитойнинг катта ақлий салоҳият талаб қилувчи «Гоу» интеллектуал ўйинида Британия компанияси томонидан ишлаб чиқарилган сунъий интеллект кўп карра чемпион Ли Сидолни енгади. Бу воқеа АҚШ расмийлари томонидан «the sputnik moment» деб аталди (The sputnik moment/the sputnik crisis – Ғарб давлатларида советлар томонидан дунёдаги биринчи сунъий йўлдош бўлган Спутник-1'нинг учирилиши натижасида юзага келган Қўшма Штатлар ва Совет иттифоқи ўртасидаги технологик тафовут ҳақидаги жамоатчилик қўрқуви ва хавотир даври).

2017 йилда Ҳонгконг технологиялар университетида ишлаб чиқарилган София исмли сунъий интеллект роботга Саудия Арабистони томонидан фуқаролик ҳам берилди. Бу эса роботлар (сунъий интеллект) инсонда бўлган ҳуқуқ ва мажбуриятлардан фойдалана оладими, деган саволни ўртага чиқарди.

Ҳозир Хитой ва АҚШ ўртасидаги сунъий интеллект пойгаси жуда жадал кетяпти. Хитойда бу масала давлат даражасида ёритилади ва шундай қаралади. ХХР 2030 йилгача бу борада глобал етакчиликни қўлга киритишни режалаштирган. «Made in China-2025» номли дастур ҳам бор Хитойда. Бунга кўра, 2025 йилгача Хитойда ишлаб чиқарилган технологиялар, 5G интернет таъминоти бутун дунё бозорини эгаллаши кераклиги кўзда тутилган.

Хитой аллақачон 5G тармоғи бўйича АҚШдан илгарилаб кетган. Хитой компаниялари бу борада етакчиликни қўлга олган. Тасдиқланмаган маълумотларга кўра, баъзи Африка давлатлари бозори тўлиқ Хитой товарлари билан эгалланган. Бунга нисбатан эса инсон ҳуқуқлари бузилиши ҳақидаги хавотирлар айтилади. Лекин ҳеч ким иқтисодий томонлама бўлаётган икки томонлама шартномаларни жавобгарликка тортолмайди. Хитой шу тариқа босқичма-босқич жаҳон бозорини эгаллашни амалга оширяпти.

Бугунги кунда Хитойда 130 дан ортиқ сунъий интеллект билан ишловчи сунъий йўлдошлар учирилиши режалаштириляпти. Шулардан 70 дан ортиғи коинотда ҳаракатланмоқда. Улар аниқ маълумотлар бера олиш имконияти билан АҚШга космосда ҳам мусобақа таклиф қилишмоқчи.

Хитойда 2023 йилда сунъий интеллект соҳасига 14,7 млрд доллар инвестиция киритилиши белгиланган. Бу – глобал миқёсдаги сунъий интеллект учун киритилаётган инвестицияларнинг 10 фоизини ташкил қилади. 2026 йилгача эса 26 млрд долларга етказилиши кўзда тутилган.

— Бу вазиятда киберхавфсизлик масаласи қандай бўлади?

— Бу нарса сунъий интеллектдан қай даражада тўғри фойдаланишга боғлиқ бўлади. Эндиликда киберхавфсизлик борасида тадқиқотлар олиб бориш тақозо этилади. Киберхавфсизлик сунъий интеллектга чидамлими ёки сунъий интеллектга ишониб топширса бўладими, деган саволлар ўртага чиқяпти энди. Сунъий интеллект мана шу даражага чиқиб боряпти.

Бу борада баъзи мисоллар пайдо бўлиб улгурди. Масалан, шу йил май ойида Вашингтонда портлаш бўлгани сурати тарқалди, бунинг ортидан АҚШ фонд биржасида қисқа муддатли қулаш кузатилди. Сурат эса сохта бўлиб, сунъий интеллект томонидан яратилган экан. Сиёсий жараёнларга, ахборотга таъсирига яна бир мисол: Буюк Британияда бўлган охирги сайловда сайловчиларни манипуляция қилиш учун ботлар ишлатилди.

Сунъий интеллектга керагидан ортиқ ишонч билдириш ҳам кузатиляпти. Жумладан, 2017 йилда Россияда сайлов арафасида 40 минг киши Yandex'нинг Алиса иловасини президентликка номзод қилиб тавсия этишди. Сабаб қилиб эса унда биологик характер йўқлиги, инсон омили бўлмаслигини кўрсатишди. Японияда шаҳар мэрлиги учун сайловда сунъий интеллект иккинчи ўринни олган вазият ҳам бўлди.

Кўринадики, баъзилар керагидан ортиқ ишонади, баъзилар эса қўрқади бундан.

— Сунъий интеллект инсониятга панд берган ҳолатлар бўлганми?

— 2016 йил Tesla автомобили бўлган воқеани эслаш керак бўлади. Бошқарувчисиз машина трассада ҳаракатланиш давомида юк машинаси ойнасидаги қуёш нурини осмон сифатида қабул қилган ва юк машинасига бориб урилган. Натижада юк машинаси ҳайдовчиси ҳалок бўлган. Бундай ҳолатлар кузатилиб туради. Бу турдаги воқеалар транспортларда сунъий интеллектдан фойдаланишга эътирозларга сабаб бўлди.

Қачонки сунъий интеллект ва инсон ўртасидаги муносабатлар тўғри йўлга қўйилса, ўшанда фойдали бўлади. Ижтимоий жараёнларга ҳам салбий таъсир кўрсатмоқда. Масалан, қора танли ва пардозли аёлларни юзидан таниб олишда сунъий интеллект бир қатор муаммоларга дуч келяпти. Бу эса ўз навбатида аёллар ҳуқуқи, ирқчилик масалаларига бориб тақалади. Шу каби жиҳатлар бугунги кунда сунъий интеллектнинг камчиликлари ҳисобланади.

Нормуҳаммад Али суҳбатлашди.