Мадуронинг ўғирланиши: ҳозиргача нималар маълум?

АҚШ–Венесуэла қарама-қаршилиги кулминацион нуқтага етди: Америка Николас Мадурони ҳокимиятдан ағдарганини даъво қилмоқда.

3 январга ўтар кечаси Венесуэла пойтахти Каракасда рўй берган ҳодисалардан кейин АҚШ президенти Доналд Трамп Флорида вақти билан соат тунги 4:21 да ўзининг Truth Social тармоғида шундай деб ёзди:

“Америка Қўшма Штатлари Венесуэлага қарши йирик ҳужумни муваффақиятли амалга оширди. Президент Николас Мадуро хотини билан бирга қўлга олиниб, мамлакатдан олиб чиқиб кетилди”.

Оқ уй раҳбари бу постни эълон қилганидан кейин бир неча дақиқа ўтиб телефон қилган New York Times мухбирига амалиёт “жуда яхши режалаштирилгани”, унда “кўплаб қойилмақом аскарлар ва моҳир кишилар” қатнашганини айтди.

“Бу – ҳақиқатан ҳам заргарона операция бўлди”, деди Трамп.

Бу амалиёт учун Конгрессдан рухсат олингани ёки йўқлиги ҳамда Венесуэлани энди нима кутаётгани ҳақидаги саволларга жавобан, АҚШ президенти бу масалаларга эрталаб Мар-а-Лаго қароргоҳидаги матбуот анжуманида ойдинлик киритишини айтди.

Қурбонлар

NYT суҳбатлашган АҚШ расмийларидан бири ўтказилган амалиётда Америка томонидан инсоний йўқотишлар бўлмаганини айтди, лекин венесуэлалик қурбонлар масаласига изоҳ бермаслигини билдирди.

Венесуэла расмийлари ўз баёнотларида бу ҳужум сабабли бир қанча венесуэлаликлар ҳалок бўлгани ва жароҳатланганини айтмоқда. “Қурбонлар сонига ҳали ҳам аниқлик киритиляпти”, – дейилади Каракасдан берилган расмий баёнотда.

Каракасдагилар Америка бомбалари тинч аҳоли биноларига урилганини ҳам таъкидлаяпти, лекин ҳозирча бунга далиллар келтирилмаган.

Расмий айблов

Николас Мадуро Венесуэла президенти лавозимига 2013 йилда келган. У 2019 йилда иккинчи муддатга қайта сайланганидан бери АҚШ уни қонуний президент сифатида тан олмай келади.

Трампнинг Мадуро қўлга олингани ҳақидаги баёнотидан кейин, АҚШ бош прокурори Памела Бонди унга қандай айбловлар қўйилаётганини маълум қилди.

“Николас Мадурога нисбатан наркотерроризм, кокаин ташиш, ноқонуний равишда қурол-яроғ сақлаш ҳамда Қўшма Штатларга қарши пулемётлар ва портловчи қурилмаларни сақлаш айбловлари эълон қилинди”, – деб ёзди Бонди X ижтимоий тармоғида.

АҚШ давлат котиби Марко Рубио ҳарбий амалиётдан кейин X тармоғида ўзининг эски пости скриншотини жойлади. Унда Мадуро Венесуэланинг қонуний етакчиси эмаслиги ва у АҚШга наркотиклар етказишда айбланаётгани айтилган.

Маълумот учун, Мадурога нисбатан қатор айбловлар АҚШда 2020 йилда эълон қилган. АҚШ Давлат департаменти унинг қўлга олинишига олиб келувчи ахборотлар учун 50 млн доллар мукофот ваъда қилган.

Тунда нималар бўлди?

Венесуэла расмийларига кўра, АҚШнинг ҳужумлари пойтахт Каракас шаҳрида ва яна учта штат: Миранда, Арагуа ва Ла Гуаира штатларида кузатилган.

Associated Press хабарига кўра, АҚШнинг ҳужуми “ярим соатдан камроқ” вақт давом этган.

Тун давомида каракасликлар портлашлар ва ҳарбий авиация овозларини эшитди. Гувоҳлар, айниқса, Венесуэланинг юқори лавозимли амалдорлари яшайдиган Каракас марказидаги йирик ҳарбий база – Фуерте Тиунада кучли ва давомли портлаш овозларини эшитганини айтмоқда.

Шунингдек, шаҳардаги Ла Карлота ҳарбий авиабазаси устидан тутун чиқаётганини ҳам кўришган.

Мамлакат собиқ президенти Уго Чавеснинг мақбараси жойлашган ҳарбий объектлардан бири ҳам ҳужум нишони бўлгани айтиляпти.

Reuters'нинг Венесуэла давлат нефт-газ компаниясидаги манбасига таяниб ёзишича, дастлабки баҳолашлар нефт объектлари ҳужумга учрамаганини кўрсатмоқда. Шу билан бирга, манбага кўра, мамлакатнинг энг муҳим портларидан бири бўлмиш Ла-Гуайра порти жиддий талафот кўрган.

АҚШ Федерал авиация бошқармаси Америка йўловчи самолётларининг Венесуэла осмони узра парвозини тақиқлаган. Бу тақиқ “давом этаётган ҳарбий фаоллик” билан изоҳланиб, 3 январ 2:00 дан бошлаб 23 соат амал қилади.

Венесуэла расмий позицияси

Ярим тунда Венесуэла Коммуникациялар вазирлиги президент Николас Мадуронинг баёнотини эълон қилган эди. Унда президент АҚШнинг ҳарбий тажовузини Венесуэла “рад этиши, қоралаши ва кескин танқид қилиши” айтилган.

Бу баёнотдан бир неча соат ўтиб, Венесуэла мудофаа вазири Владимир Падрино Лопез халққа мурожаат билан чиқди. У ўз чиқишида АҚШ ҳужумини “мамлакат бошдан кечирган энг очиқ-ошкора тажовуз” деб атади.

Кейинроқ Венесуэла вице-президенти Делси Родригез ҳам телевидение орқали баёнот бериб, президент Николас Мадуро ва унинг рафиқаси қаерда экани номаълумлигини айтди ва президент Трампдан улар ҳаёт эканини кўрсатувчи исбот тақдим этишини сўради.

Агар ҳақиқатан ҳам Мадурони АҚШ ўғирлаб кетган бўлса, у ҳолда конституцияга асосан ҳокимият вице-президент Делси Родригезга ўтиши керак. У – асосан иқтисодий сиёсатга масъул амалдор саналади.

Мудофаа вазири ва вице-президентдан кейин, Венесуэла ички ишлар вазири Диосдадо Кабелло ҳам телевидение орқали чиқиш қилиб, халқни хотиржам бўлишга ва раҳбариятга ишонишга чақирди. “Ҳеч ким тушкунликка тушмасин. Ҳеч ким босқинчи душманнинг ишини осонлаштириб бермасин”, деди у.

Эрта тонгдан Мадуронинг тарафдорлари Каракас марказига тўплана бошлаган.

Кейинчалик Венесуэла ташқи ишлар вазири Иван Хил Пинто мамлакат ўзини ҳимоя қилиш учун барча механизмларни ишга солишини таъкидлади.

Халқаро реакция

Венесуэлага ҳужумга биринчи бўлиб Колумбия президенти Густаво Петро муносабат билдирди.

“Улар айни дақиқаларда Каракасни бомбалашяпти. Бутун дунё учун огоҳлик қўнғироғи, улар Венесуэлага ҳужум қилишди. Улар бошқариладиган ракеталар билан бомбалашяпти”, деб ёзди Трамп маъмуриятининг танқидчиларидан ҳисобланадиган Петро ижтимоий тармоқда.

Колумбия президенти, шунингдек, унинг мамлакати Венесуэла билан чегарага қўшинлар юбораётганини маълум қилди ва “оммавий қочқинлар оқими юзага келган тақдирда” яна қўшимча кучлар юборилишини айтди.

Куба президенти Мигел Диаз-Канел ҳам биринчилардан бўлиб ижтимоий тармоқда АҚШни қоралаб чиқди. У Венесуэлага тажовузни “жиноий ҳужум” деб атади ва халқаро ҳамжамиятдан “шошилинч жавоб” талаб қилди.

Аргентина президенти Хавиер Милей эса Николас Мадуронинг қўлга олинганини олқишлади. “Озодлик олға силжиди”, деб ёзди Милей тармоқда.

Мексика Ташқи ишлар вазирлиги АҚШнинг ҳужумини қоралаб, БМТни Венесуэлада деэскалацияга эришиш учун зудлик билан ҳаракат қилишга чақирди.

Россия ТИВга кўра, АҚШ ўз ҳаракатларини оқлаш учун келтираётган важлар яроқсиз. “Ишбилармонлик прагматизми, ишончли ва олдиндан айтиб бўладиган муносабатлар ўрнатишга хайрихоҳликдан кўра, мафкуравий адоват устун келди”, дейилади Москванинг баёнотида.

“Юзага келган вазиятда аввало эскалациянинг давом этишига йўл қўймаслик, вазиятдан мулоқот орқали чиқиш йўлини излаш муҳим. Бир-бирига нисбатан эътирозлари бор барча ҳамкорлар мулоқот қилиш орқали муаммо ечимини излаши лозим”, – дея қайд этган РФ ТИВ.

Россия баёнотида айтилишича, “Венесуэлага ҳеч қандай бузғунчи, боз устига ташқаридан ҳарбий аралашувларсиз ўз тақдирини ўзи белгилаш ҳуқуқи кафолатланиши керак”.

Европа Комиссияси президенти Урсула фон дер Ляен Венесуэлада ҳокимиятнинг “тинч ва демократик транзити” зарурлигини айтди. Унинг сўзларига кўра, ҳар қандай қарор халқаро ҳуқуқ ва БМТ Низомига мувофиқ бўлиши лозим. Евродипломатия раҳбари Кая Каллас Вашингтонни босиқликка чақириб, Европа Иттифоқи Мадурони легитим президент деб ҳисобламаслигини эслатди.

Британия бош вазири Кир Стармер унинг мамлакати Венесуэладаги амалиётда “ҳеч бир шаклда иштирок этмагани”ни маълум қилди. Ҳужумни қоралайсизми, деган саволга жавобан Стармер аввалига “фактларни тасдиқлаш” кераклигини, бунинг учун Трамп билан гаплашмоқчи эканини айтди.

Швейцария ТИВ воқеалар ривожини “диққат билан кузатаётганликлари”ни билдириб, деэскалацияга ва халқаро ҳуқуқни ҳурмат қилишга чақирди. Испания ҳам эскалация давом этишининг олдини олиш зарурлигини билдирди.

Эрон Ташқи ишлар вазирлиги Венесуэланинг ҳудудий яхлитлиги ва суверенитети бузилганини қоралаб баёнот берди.

Беларус президенти Александр Лукашенко Американинг Венесуэланинг нисбатан тажовузини “сўзсиз қоралаши”ни билдирди.

3 январга қадар

АҚШ ушбу ҳужумдан олдин бир неча ой давомида Венесуэла атрофида қўшин тўплаётган эди. Қўшма Штатлар Кариб ҳавзасига сўнгги ўн йилликларда кузатилмаган даражада катта ҳарбий контингент ташлаган эди.

Шунингдек, АҚШ ҳарбийлари “гиёҳванд моддаларни ташияпти” деган важ билан сентябр ойидан бери Кариб денгизи ва Тинч океанининг шарқий қисмида Венесуэлага алоқадор деб кўрилган кемаларга ҳужум қилиб келаётган эди. Трамп маъмурияти эълон қилган рақамларга кўра, бундай ҳужумлар сони 35 тани, уларда ҳалок бўлганлар эса 115 нафарни ташкил этади. Қатор давлатлар ҳужумларни судсиз қотиллик сифатида қоралаган.

Мадуро ҳукумати эса ҳар доим гиёҳванд моддалар савдосига алоқаси йўқлигини айтиб келган.

• АҚШ–Венесуэла зиддиятининг моҳиятини бир неча ҳафта олдин сиёсатшунос Камолиддин Раббимов Kun.uz'даги колонкасида батафсил шарҳлаб берган эди.