Исломий молия: "Трастбанк" ХАБ – илк қадам қўйганлардан

Ўзбекистонда исломий молияга доир қонунчилик пакети президент томонидан имзоланди. Kun.uz бу жараённи мунтазам ёритиб келмоқда. Қонунчилик тайёр экан, энди навбатдаги савол қуйидагича: янгича фаолият турига кимлар биринчилардан бўлиб қадам қўйди? Маълум бўлишича, бу йўналишда биринчилардан бири – "Трастбанк" ХАБ.

Аввало, янги қонун нега керак бўлгани ҳақида икки оғиз.

Исломий молия шу пайтгача “ихтиёрий ташаббус” билан юриб келди. Амалда бу соҳада ишлаш учун банклар бир вақтнинг ўзида бир неча тўсиққа дуч келар эди:

-        банклар учун савдо операцияларига чекловлар (ҳолбуки, муробаҳа каби маҳсулотлар айнан актив/товар орқали ишлайди);

-        ўнғайсиз солиқ механизми: қўшимча тўловларга ҚҚС каби юкламалар исломий маҳсулотни қимматлатиб қўярди;

-        лицензиялаш, ягона стандарт ва шариат назорати институти йўқ эди: қандай маҳсулотни “исломий” деб аташ мумкинлиги, уни ким текшириши ва қандай ҳисоб юритилиши масаласи ҳал қилинмаган эди.

"Трастбанк" ХАБ каби банклар шундай шароитда исломий молияни жонлантириб келди. Янги қонунчилик пакети вазиятни ўзгартиради: исломий молия энди эпизодик фаолиятлар эмас, қоида ва институтлар билан ишлайдиган йўналишга айланиши керак.

2026 йил 25 март куни Ўзбекистон Республикаси президенти ҳузурида исломий молия хизматларини жорий қилиш масаласи кўриб чиқилди. Маълум қилинишича, Марказий банк ҳузурида Исломий молия кенгаши ташкил этилади. Шунингдек, исломий молия хизматларини кўрсатувчи банкларда ҳам алоҳида кенгашлар тузилади. Улар стандартлар ишлаб чиқиш, меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатлар лойиҳаларини тайёрлашда кўмаклашиш, баҳсли масалаларга изоҳ бериш, шартномалар ва ички ҳужжатларни кўриб чиқиш, мувофиқлик устидан назоратни таъминлаш билан шуғулланади.

Ушбу ишларнинг мантиқий давоми сифатида "Трастбанк" ХАБ хусусий акциядорлик банки бошқарув раиси С.Нормуҳамедов бошчилигидаги делегация аъзолари Жидда шаҳрида Халқаро ислом савдо-молия корпорацияси делегацияси билан музокалар олиб борди. Унда ислом молияси соҳасидаги ҳамкорликни ривожлантириш юзасидан ўзаро фикр алмашилди.

Бундан ташқари, "Трастбанк" ХАБ ва Халқаро Ислом савдо-молия корпорацияси ўртасида 20 млн долларлик битим имзоланди. Унга мувофиқ, мамлакатимизда тадбиркорлик ва кичик бизнесни қўллаб-қувватлаш тизимли равишда жадал давом эттирилади. Банкда кўрсатилаётган молиявий хизматлар кўлами кенгайтирилади. Натижада озиқ-овқат, текстил, фармацевтика, умумий овқатланиш, хизмат кўрсатиш ва бошқа шу каби соҳалар янада кенгайиб, янги иш ўринлари яратилади.

"Трастбанк" ХАБ қўйган қадамларга бирма-бир назар ташлаймиз:  

2018 йил. "Трастбанк" ХАБ Ислом тараққиёт банки гуруҳи институтлари билан ҳамкорликни йўлга қўяди. Алоҳида молиялаштириш линияларидан исломий молиявий хизматларнинг кенгроқ моделига ўтади. Айнан шу даврда банк исломий молия институтлари маблағларини жалб қила бошлаган.

2019 йил. Банк янги молиялаштириш линияси ҳақида, шунингдек, ўз тузилмасида исломий дарчани жорий этиш бўйича келишув имзолангани ҳақида хабар беради.   

2020 йил. Январ ойида "Трастбанк" ХАБ исломий банкчилик учун дастурий платформа масаласида халқаро IT-компаниялар билан музокаралар ўтказади. Феврал ойида банк делегацияси Жидда шаҳридаги Ислом тараққиёт банки бош қароргоҳига ташриф буюриб, қўшимча ресурсларни жалб этиш ва исломий молиялаштиришнинг янги воситаларини муҳокама қилган.

2021 йил. Март ойида “исломий дарча”ни жорий этиш бўйича ходимлар учун бир ҳафталик ўқув семинари ташкил этилган.

2023 йил. Ҳамкорлик натижалари очиқ эътироф босқичига ўтган: май ойида банк Халқаро ислом савдо-молия корпорацияси томонидан кичик ва ўрта бизнес йўналишида энг яхши ҳамкор деб эътироф этилган. Сентябр ойида эса томонлар оралиқ натижаларни сарҳисоб қилиб, ҳамкорликни янада кенгайтириш ниятини билдирган.

2025 йил. 19 март. Жидда шаҳри. 20 миллион АҚШ доллари миқдорида янги икки томонлама битим имзоланганди. Тайёргарлик ва ташкилий босқичдан исломий молиялаштиришни кенг кўламда ривожлантириш босқичига ўтилгани билдирилди.

Таъкидлаш жоизки, "Трастбанк" ХАБ фаолиятининг муҳим жиҳати – бу йўналишда фақат “дарча” яратиш билан чекланмади. Бугунги кунга қадар "Трастбанк" ХАБ Халқаро Ислом савдо-молия корпорацияси билан жами 47 млн АҚШ доллари миқдорида келишувлар имзоланди ҳамда мамлакатимиздаги кичик ва ўрта бизнеснинг 120 та лойиҳаси молиялаштирилиши натижасида 500 дан зиёд янги иш ўринлари яратилди.

Хусусий секторни ривожлантириш бўйича ислом корпорацияси билан тузилган 67 млн АҚШ доллари миқдоридаги келишувлар доирасида 31 та лойиҳа молиялаштирилди. Кўриниб турибдики, "Трастбанк" ХАБ учун исломий молия – тор доирадаги тажриба эмас, балки реал сектор, бандлик ва ҳудудий тадбиркорликни қўллаб-қувватлашга хизмат қилаётган молиявий каналга айланган. Имзоланган битим ва келишувлар, ҳамкорлик меморандумлари асосида ўзлаштирилган маблағлар озиқ-овқат, тўқимачилик, фармацевтика, умумий овқатланиш, хизмат кўрсатиш каби тармоқларга йўналтирилиши, шу орқали хизматлар кўлами кенгайиши ҳамда янги иш ўринлари яратилишига замин яратди.

Яқинда “Ўзбекистон Республикасининг айрим қонун ҳужжатларига Ўзбекистонда исломий банк фаолиятини жорий этишга қаратилган қўшимча ва ўзгартиришлар киритиш тўғрисида”ги қонуни қабул қилинди. Ушбу ҳужжат аҳоли ва тадбиркорлик субъектлари учун молиявий хизматлардан фойдаланиш имкониятларининг кенгайиши, мамлакатимизда рақобат муҳитининг яхшиланиши ҳамда банк-молия соҳасига янги стратегик инвесторларнинг кириб келишига хизмат қилади.

Энди тафсилотлар ҳақида

2021 йилда Fitch Ratings "Трастбанк" ХАБ’нинг узоқ муддатли рейтингини “B”, прогнозини “Stable” даражасида тасдиқлаган. Исломий молия йўналишидаги агрессив эмас, балки назоратли кенгайиш учун айнан шундай молиявий барқарорлик зарур бўлади.

"Трастбанк" ХАБ’нинг исломий молиядаги энг катта амалий қадами 2023 йилда бўлди: 10 январ куни банкнинг шариат тамойиллари асосида молиявий хизмат кўрсатишга ихтисослашган шуъба компанияси — Trast Muamalat иш бошлади. Банкнинг ўзи бу тузилманинг вазифасини амалдаги қонунчилик доирасида муробаҳа (насия савдо) ва ижара (лизинг) операцияларини амалга ошириш, халқаро исломий молия институтлари билан ҳамкорликни кенгайтириш, жисмоний шахслар ҳамда кичик ва ўрта бизнес лойиҳаларини молиялаштириш деб белгилаган. “Исломий дарча” ҳақидаги гапдан алоҳида маҳсулот майдонига ўтиш шу ерда бошланган.

Ўша 2023 йилда банк халқаро даражада эътироф этилди: Жиддадаги халқаро форумда "Трастбанк" ХАБ кичик ва ўрта бизнес йўналишида энг яхши ҳамкор деб баҳоланган.

"Трастбанк" ХАБ фаолиятининг муҳим жиҳати – банк бу йўналишда фақат “дарча” яратиш билан чекланмагани. 2024 йилда банк ICD ва ITFC билан тузилган 6 та келишув доирасида мамлакатдаги кичик ва ўрта бизнеснинг 97 та лойиҳаси молиялаштирилганини билдирган. ICD томонидан"Трастбанк" ХАБ’гаа ажратилган жами маблағ 37 млн долларга етган, яна 30 млн долларлик янги битим имзоланган. Билиниб турибдики, "Трастбанк" ХАБ учун исломий молия – тор доирадаги тажриба эмас, балки реал сектор, бандлик ва ҳудудий тадбиркорликни қўллаб-қувватлашга хизмат қилаётган молиявий каналга айланган.

2025 йил 19 мартда ITFC билан имзоланган 20 млн долларлик янги битим бу эволюциянинг мантиқий давоми бўлди. Мазкур маблағлар озиқ-овқат, тўқимачилик, фармацевтика, умумий овқатланиш, хизмат кўрсатиш каби тармоқларга йўналтирилиши, шу орқали хизматлар кўлами кенгайиши ва янги иш ўринлари яратилиши кўзда тутилган.

Kun.uz’да 2020 ва 2024 йиллар оралиғида чиққан материаллардан билинадики, исломий молияга қизиқиш бир нечта банкда параллел кечган. "Трастбанк" ХАБ шулар қаторида “тайёргарликни бошлайдиган” эмас, балки тайёрланган ҳолда янги ҳуқуқий майдонга кираётган банкдир. Аввал исломий молиянинг энг оғир юкини ташаббускор банклар кўтарган бўлса, энди уларнинг ортидан ҳуқуқий тизим етиб келяпти.  

Имзоланган қонунга кўра, ҳуқуқий майдонда алоҳида лицензия, Марказий банкнинг исломий молия стандартлари, банклар ва регулятор қошидаги кенгашлар, ташқи аудит, солиқдаги махсус тартиб ва ҚҚС бўйича енгилликлар пайдо бўлади. Демак аввал амалиёт қонунни ўз изидан чақирган бўлса, энди қонун амалиётни кенгайтиришга шароит яратяпти.  

"Трастбанк" ХАБ Ўзбекистонда исломий молия ҳали шаклланмаган пайтда бу йўналишни битимдан тизимга, тизимдан маҳсулотга, маҳсулотдан эса институционал мақомга олиб чиқишга уринишлар қилди. Янги қонунчилик тўлиқ ишга тушса, биринчи навбатда айнан шундай – эрта ҳаракат қилган банклар устунликка эга бўлади. "Трастбанк" ХАБ– Ўзбекистонда исломий банкинг қандай шаклланиши мумкинлигини кўрсатиб турган амалий кейсдир.  

Банкнинг кетма-кет ҳаракатлари шуни англатадики, "Трастбанк" ХАБ фақат декларациялар билан чекланиб қолмаган: банк аввал ташқи молиявий линияларни йўлга қўйган, кейин исломий маҳсулотлар учун техник ва кадрлар базасини тайёрлаган. Шундан сўнг халқаро исломий молиялаштиришни кенгайтириш ва уни институционал даражада эътироф эттириш босқичига чиққан.

Kun.uz "Трастбанк" ХАБʼга бу йўлда омад, исломий банкингни Ўзбекистонда кенг жорий қилишдек хайрли ишида муваффақият тилайди.