Эрондаги ҳозирги намойишлар олдингиларидан қандай фарқ қилади?

Намойишчиларда рамзий бўлса ҳам, илк бор етакчи пайдо бўлди – у Эроннинг ағдарилган сўнгги шоҳининг ўғли Ризо Паҳлавий. АҚШ эса воқеаларни диққат билан кузатиб бормоқда, президент Доналд Трамп бир неча марта вазиятга аралашиш билан таҳдид қилди. Бундан ташқари, ўтган йил июнида Исроил билан бўлиб ўтган уруш ҳамда АҚШ авиацияси зарбаларидан кейин Эроннинг минтақа етакчиси сифатидаги мавқейига жиддий путур етган.

Намойишлар кўлами

Намойишлар 28 декабр куни Теҳронда бошланганди ва бир кун ўтиб бошқа шаҳарларга ҳам тарқалди. Оммавий норозилик акцияларига нархлар кескин кўтарилиши ва Эрон риёлининг АҚШ долларига нисбатан курси жиддий равишда қулаши сабаб бўлганди: ушбу мамлакатда бир йил ичида Америка валютаси тахминан 80 фоизга қимматлаган.

Иқтисодий шиорлар ўрнини тезда сиёсий шиорлар эгаллади – кўчаларга чиқаётганлар орасида Ислом республикасини буткул тугатиш ва монархияни тиклаш талаблари ҳам янграй бошлади.

Намойишларга айнан қанча одам чиққанини текшириш мураккаб – халқаро ахборот агентликларига воқеаларни Эрон ҳудудидан туриб ёритишга рухсат берилмаган. Бундан ташқари, Эрон ҳукумати намойишчиларнинг ўзаро алоқасини узиш, ахборот йиғиш ва тарқатишни қийинлаштириш мақсадида бутун мамлакатда интернетни ўчириб қўйди. Аммо гувоҳлар ва экспертларнинг турли маълумотларига кўра, ҳозирги чиқишлар кўлами жиҳатидан аввалгиларидан анча устун.

Социолог-тадқиқотчи Али Хурсандфарнинг BBC билан суҳбатда таъкидлашича, митинглар «кўпчилик ҳеч қачон номини ҳам эшитмаган» кичик аҳоли пунктларигача тарқалган.

Эрондаги олдинги намойишлар ҳам оммавий бўлса-да, бу қадар кенг кўламга эга бўлмаган. 2009 йилда эронликлар сайловлардаги сохталаштиришларга қарши норозилик билдириб кўчаларга чиққан эди. Ўшанда намойишларга мағлуб номзодлар бошчилик қилган, «Яшил ҳаракат» деб аталган ҳаракат тузилганди. Норозиликнинг ҳаракатлантирувчи кучи ўрта синф бўлган. Лекин намойишлар фақат йирик шаҳарлар билан чекланганди. 2017 ва 2019 йилларда бўлиб ўтган бошқа йирик норозилик намойишлари эса асосан камбағал ҳудудлар билан чекланган.

2022 йилги норозилик намойишлари «тўғри кийинмагани» учун маънавият полицияси томонидан ҳибсга олинган Маҳса Аминийнинг ўлимидан кейин бошланган. Ўшанда Эрон 1979 йилги ислом инқилобидан бери энг йирик норозилик намойишлари тўлқинини бошдан кечирди, аммо охир-оқибат ҳукумат томонидан бостирилди.

Рамзий етакчи

2022 йилги намойишларнинг етакчиси йўқ эди ва шунинг учун улар тезда тарқалиб кетади. Ҳозир эса намойишларга хориждаги шахслар раҳбарлик қилишга ва ҳаракатларни мувофиқлаштиришга ҳаракат қилмоқда. Шундай раҳнамолардан бири 1979 йилда тахтдан ағдарилган шоҳнинг ўғли Ризо Паҳлавийдир. Норозилик намойишлар ҳамон давом этаётгани унинг мурожаатлари билан ҳам боғлиқ.

«Ушбу норозиликнинг асосий фарқи шундаки, тизимсиз бўлса-да, бу сафар илк бор намойишчиларнинг етакчиси бор. Бу етакчилик катта эҳтимол билан рамзий, чунки у Қўшма Штатларда ўтирибди ва умуман олганда, воқеа жойидаги ҳаракатларни мувофиқлаштира олмайди. Лекин шунга қарамай, у бор. Ва аҳолини сиёсий ҳаракатга сафарбар қила олди. Илгари ҳеч қачон бундай бўлмаган», – дейди эроншунос, шарқшунос ва «Исламизм от иноагента» телеграм-канали муаллифи Никита Смагин.

Паҳлавий фаоллик билан эронликларни кўчаларга чиқишга чақирмоқда ва одамлар унга эргашмоқда. Ёш эронликлар ижтимоий тармоқларда бир-бирини намойишларда иштирок этишга ундамоқда. Кўчаларда эса Паҳлавийлар сулоласи ҳокимиятини тиклашга чақиришмоқда.

Теҳрон каби шаҳарларда бўлиб ўтган норозилик намойишлари кўламини Паҳлавий даъватларининг натижаси деб ҳисоблаш мумкин.

Таҳлилчилар таниқли мухолифат арбобининг иштироки намойишчиларнинг бир қисмида ҳозирги ҳукумат қулаган тақдирда, эҳтимолий муқобил мавжудлиги ҳақидаги фикрни кучайтирганини қайд этади.

Шу билан бирга, бошқа экспертлар Паҳлавийни қўллаб-қувватлашнинг бу кўринишлари эронликлар монархияни тиклашни хоҳлаётганини англатмайди, деб ҳисоблайди.

Бу кўпроқ диний бошқарув ўрнига келиши мумкин бўлган ҳар қандай муқобил бошқарувга бўлган кучли эҳтиёжнинг ифодаси, айниқса мамлакатда кўзга кўринган дунёвий мухолифат етакчилари йўқлиги фонида.

«Диктаторга ўлим»

2022 йилда бўлгани каби намойишчилар учун муайян сабаб бор – аммо норозиликлар чуқур тизимли ўзгаришларни талаб қилишга айланди.

«2022 йилги ҳаракат „аёллар масаласи“дан бошланганди. Лекин унда бошқа норозиликлар ҳам ўз ифодасини топди... 2025 йил декабрдаги норозилик намойишлари бир қарашда иқтисодий кўринган муаммолар билан бошланди, аммо жуда-жуда қисқа вақт ичида янада жиддийроқ талаблар кўтариб чиқилди», – дейди социолог Хурсандфар.

Декабр ойи охирида Теҳрон марказидаги бозор сотувчилари Эрон курси риёл курсининг Америка долларига нисбатан кескин қулашига жавобан иш ташлаш эълон қилишди. Намойишлар мамлакат ғарбидаги энг қашшоқ ҳудудларгача тарқалди. 2022 йилда бўлгани каби Илам ва Луристон вилоятлари намойиш ўчоқларидан бирига айланди.

Йил охирига келиб минглаб кишилар кўчаларда эди – ва миллионлаб эронликлар – шу жумладан ўрта синф вакиллари – оғир иқтисодий инқироз ва нархлар шитоб билан ўсишига дуч келишди.

Шарқшунос Никита Смагин Эрон ҳукуматининг асосий муаммолари қаторида иқтисодиётни тилга олади ва одамлар ҳозирги ҳукуматга ишонмай қўйганини айтади: «Сўнгги саккиз йил ичида аҳолининг режали, изчил қашшоқлашуви кузатилмоқда. Ҳукумат иқтисодий фаровонликни, иқтисодий барқарорликни таъминлайдиган моделни ярата олмади».

Кўчаларда марш қилиб ўтаётганлар «Диктаторга ўлим!» деб ҳайқириб, Эроннинг олий раҳбари Али Хоминаий ва унинг бошқарувидаги режимни ҳокимиятдан четлатишни талаб қилмоқда.

Трампнинг таҳдидлари

Бу сафарги намойишларни 2022 йилгисидан фарқловчи яна бир омил – АҚШдир.

Олдинги намойишлардан фарқли ўлароқ, бу сафарги намойишчилар Оқ уй томонидан қўллаб-қувватланмоқда. Доналд Трамп намойишчилар ўлдирилиши давом этадиган бўлса, бир неча бор ҳукумат кучларининг позицияларига ҳужум қилиш билан таҳдид қилган – бунақаси илгари кузатилмаганди.

2009 йилда, президентлик сайловларидаги сохталаштиришларга қарши норозилик билдириб чиқилганида, намойишчилар шундай ҳайқиришганди: «Обама, Обама, сен ёки улар билан, ёки биз билан!» Ўша вақтда АҚШ президенти бўлган Барак Обама кейинроқ намойишчиларни очиқроқ қўлламаганидан афсусланишини айтганди.

Эрон президенти Маъсуд Пизишкиён намойишчилар «Эрон душманлари» томонидан манипуляция қилинаётганини айтди.

Аммо Эрон ҳукуматининг муаммоси шундаки, ҳозирда мамлакатнинг иттифоқчилари сафи сийраклашган ва Эроннинг минтақанинг энг қудратли давлатларидан бири сифатидаги мақвейига жиддий путур етган.

Улар муҳим ҳамкорларидан айрилди: Башар Асад Сурия президенти лавозимидан ағдарилди, Ливандаги «Ҳизбуллоҳ» ҳаракати Исроилнинг ҳарбий зарбалари туфайли анча заифлашган.

Миллатни бирлаштириш учун бой берилган имкон ва янги норозилик намойишлари хавфи

Ҳозирги намойишлардан ярим йил олдин Исроил билан 12 кунлик уруш, ундан кейин Америка ва Исроил авиациясининг Эрон бўйлаб берган зарбалари бўлиб ўтганди.

Журналист Аббос Абдийнинг фикрича, Эрон ҳукумати ушбу воқеалардан кейин имкониятдан фойдаланиб, аҳоли орасида бирдамлик ва ҳамжиҳатлик туйғусини шакллантира олмади.

Баъзи экспертлар фикрича, қуролли кучларга берилган бундай жиддий зарба Эрон халқи кўз ўнгида Ислом инқилоби муҳофизлари корпусининг мамлакатдаги асосий ҳарбий институт сифатидаги обрўси ва нуфузини йўқ қилди.

Социолог Хурсандфар 2022 йил воқеалари чоғида одамлар хулқ-атворида рўй берган ўзгаришлар ҳозирги норозилик намойишларига ҳам туртки бўлаётганини қайд этади: уч йил олдинги интервюда кўплаб аёллар унга асосий ютуқ сифатида репрессив давлат олдидаги қўрқувдан халос бўлганликларини келтиришган.

Эроншунос Никита Смагин ҳозирги норозилик намойишлари яхши бошқарувга эга эмаслиги туфайли улар ҳукмрон режимни ағдаришидан кўра, ҳукмрон режим уларни бостириши имконияти кўпроқ эканини айтади. Аммо, экспертнинг сўзларига кўра, ҳозирги намойишлар бостирилган тақдирда ҳам, янги намойишлар ўзини узоқ куттирмайди.

«Намойишлар яна янги куч билан аланга олиши мумкин. Расмийлар аҳолининг тахминан 80 фоизи ўзини нафақат ёқтирмайдиган, балки нафратланадиган ва тўғридан тўғри қаттиқ нафратланадиган мамлакатда яшашда давом этиши керак бўлади», – дейди эксперт Ислом республикасидаги тизимли инқироз ҳақида.