Трансгендер спортчиларга Олимпиада аёллар мусобақаларида иштирок этиш тақиқланди

Халқаро олимпия қўмитаси (ХОҚ) «Олимпия спорт турларида аёллар тоифасини ҳимоя қилиш бўйича янги сиёсат» доирасида трансгендерларни аёллар мусобақаларига қўймайди. ХОҚ биологик жинсни SRY гени учун бир марталик тест ёрдамида аниқлашни режалаштирмоқда. Янги қоидалар 2028 йилда Лос-Анжелес Олимпиадасидан бошлаб амал қилади.

Жинсий тоифасини ўзгартирган оғир атлетикачи Лорел Хаббард

«Олимпия ўйинлари ва ХОҚ томонидан ташкил этиладиган бошқа ҳар қандай мусобақаларда аёллар тоифасидаги тадбирларга, шу жумладан индивидуал ва жамоавий спорт турларига энди фақат SRY (Sex-determining Region Y) гени бўйича бир марталик тест асосида аниқланган биологик аёллар қўйилади», дейилади ХОҚ баёнотида. Бу ҳақда BBC хабар берди.

ХОҚ илмий тадқиқотларга асосланиб, SRY гени мавжудлигини спортчининг эркак жинсий ривожланишини бошдан кечирганлиги далили деб ҳисоблайди. Ушбу генни сўлак ёки қон намунаси ёрдамида текшириш мумкин, дейилади қўмита баёнотида.

Агар тест салбий натижа кўрсатса, спортчи аёллар мусобақаларида қатнашиш ҳуқуқини умрбод қўлга киритади. ХОҚ бир нечта истисноларга йўл қўяди, масалан, агар спортчида андрогенларга тўлиқ сезувчанлик синдроми ташхиси қўйилган бўлса.

Тестдан ижобий натижа олган спортчилар бошқа тоифаларга киритилади: эркаклар, аралаш (лекин улар фақат эркаклар сифатида чиқиши мумкин) ва жинси бўйича таснифланмайдиган спортчилар.

Янги қоидалар 2028 йилда Лос-Анжелесда (АҚШ) бўлиб ўтадиган Олимпиададан бошлаб амал қилади. Кўнгилочар ва оммавий тадбирларга татбиқ этилмайди.

АҚШда 2025 йил февраль ойидан бошлаб трансгендер спортчиларнинг аёллар мусобақаларида иштирок этиши тақиқланди. Бу Доналд Трампнинг ХОҚ даражасида ҳам тақиққа эришишга ваъда берган биринчи фармонларидан бири эди.

ХОҚ фикрича, трансгендер спортчиларнинг аёллар мусобақаларида иштирок этишини тақиқлаш «аёллар тоифасида адолат, хавфсизлик ва ҳалолликни ҳимоя қилади».

ХОҚ ичидаги махсус ишчи гуруҳ илмий тадқиқотларни ўрганиб чиқиб, «эркак жинси куч, қувват ёки чидамлилик муҳим бўлган барча мусобақалар ва тадбирларда устунлик беради», деган «якдил хулосага» келди. Бундан ташқари, гуруҳ қарор қабул қилишда спортчиларнинг ўзи билан ҳам онлайн, ҳам кенгайтирилган интервьюлар доирасида сўров ўтказди.

Энди янги қоидаларни алоҳида спорт федерациялари ва миллий олимпия қўмиталари қабул қилиши керак.

Олимпиадада трансгендерлар кўпми?

Associated Press нашрига кўра, қанча трансгендер аёл Олимпиада даражасидаги спорт мусобақаларида иштирок этгани аниқ эмас. Париж-2024 Олимпиадасида туғилганида жинси эркак деб белгиланган бирорта трансгендер спортчи йўқ эди.

2021 йилда Токиода бўлиб ўтган мусобақада 35 ёшида жинсий тоифасини ўзгартирган янги зеландиялик оғир атлетикачи Лорел Хаббард иштирок этди. У медал қўлга кирита олмади.

Олимпия даражасидаги спортчилар сони кам бўлишига қарамай, уларни аёллар мусобақаларига қўйиш масаласи бир неча йиллардан бери қизғин баҳсларга сабаб бўлмоқда.

ХОҚ ёндашуви тарафдорларининг фикрича, генетик тест энг адолатли ечимдир (баъзи федерацияларда қабул қилинган тестостерон тестидан фарқли ўлароқ). Мухолифларнинг фикрича, ҳатто бундай синов ҳам нотўғри натижалар хавфи юқори бўлган инвазив процедурадир.

Яқинда British Journal of Sports Medicine журналида бир гуруҳ олимлар жинсий мансубликни текширишни «орқага қадам ташлаш ва зарарли анахронизм» деб атади. Уларнинг фикрича, мажбурий тест ўтказиш инсон ҳуқуқларини бузади ва спортчиларни стигматизация қилиши, шунингдек, психологик муаммоларга олиб келиши мумкин.

ХОҚ 1980-йилларда аллақачон SRY гени тестини қўллаган, аммо нотўғри ижобий натижалар туфайли 1990-йилларда ундан воз кечган эди.