Венесуэладан кейинги дунё: империализмнинг тўлиқ қайтиши

3 январ куни Венесуэла президенти Мадуронинг ўғирланиши – Совуқ уруш тугаганидан кейинги 35 йиллик дунёда янги прецедент, янги тажрибани бошлаб берди. Халқаро ҳуқуқ бамисоли йўқ ва бўлмагандек. Шу пайтга қадар АҚШ ва коллектив ғарб халқаро ҳуқуқ борасида доим бонг уриб келарди. Ўзлари уни моҳиятан бузса ҳам, шаклан халқаро ҳуқуққа мосроқ кўринишга интилар эди. Энди бу ҳам йўқ...

АҚШ бошқа давлатнинг раҳбарини ёки сиёсий фигурасини биринчи марта ўғирлаётгани йўқ. Бундан роппа-роса 36 йил олдин – 1990 йилнинг 3 январ куни Панама сиёсий арбоби Нориегани ҳам ўғирлаб, АҚШга олиб келиб, уни Америка қонунлари орқали суд қилиб, қамаган эди. Бироқ Нориеганинг жиноятлари борасида халқаро майдонда кўпчиликда шубҳа йўқ эди. У Панама мухолифати етакчиларини ўлдирган, катта миқдордаги наркотик бизнесига алоқаси борлиги мустақил ОАВда айтилган эди. Бир сўз билан айтганда, Нориеганинг репутацияси Мадурога қараганда анча салбий эди.

Николас Мадуронинг ўғирланиши на халқаро ҳуқуққа, на АҚШ қонунчилигига тўғри келади. АҚШ Нориегани ўғирлашдан олдин унга нисбатан ҳуқуқий сигналлар, қонуний айбловлар эълон қилган эди. АҚШ Конгресси уни ушлаш борасида қарор қабул қилган эди. Бироқ Мадурони ўғирлаш ва Венесуэлада ҳарбий операция ўтказиш бўйича АҚШ Конгрессидан рухсат сўралмади. БМТдан ҳам ҳеч қандай санкция олинмади, АҚШ бу масалани ҳатто кун тартибига ҳам қўйиб ўтирмади.

Қиёслаш учун, АҚШ Афғонистонга 2001 йил октябрида кираётганда БМТ Хавфсизлик Кенгашининг барча 15 аъзоси мандат берган эди. Ёки 2003 йилнинг мартида Ироққа бостириб кираётганда ҳам АҚШ Конгрессидан рухсат олинган, БМТнинг эса анча вақт олдин олинган резолюциялари рўкач қилинган эди. Бу сафар эса, на АҚШ қонунлари ва на халқаро ҳуқуққа эътибор берилмади. Шунчаки бошқа давлатнинг раҳбари – Венесуэла президенти куч билан ўғирлаб кетилди ва АҚШга олиб келиб, суд қилиш бошланди. Халқаро ҳуқуқни бундай шаклда топташ ҳолати 20-21-асрларда кузатилмаган эди.

Мадуро – автократ. Унинг режими авторитар. Лекин, Мадуро режими ўз мухолифати ва аҳолисига нисбатан катта репрессиялар уюштиргани борасида маълумотлар йўқ. Мадуронинг асосий айби – сайловларни сохталаштиргани. Бироқ, дунё давлатларининг ярмидан кўпи сайловларни маълум даражада сохталаштиради.

Мадурони ўғирлашдан мақсад нима? Мадурога қўйилаётган айблов – наркобизнес, наркотерроризм борасидаги маълумотларга АҚШнинг ўзида ҳам шубҳалар кўп. Қолаверса, наркобизнес учун бошқа давлат раҳбарини ўғирлаш – жуда қалтис иш. Бироқ Трампнинг ўзи вазиятга етарлича ойдинлик киритиб турибди. Сиёсатчилар ўзларининг ҳақиқий мотивларини доим “яхши ниятлар” ортига яширишга ҳаракат қилишади. Лекин Трамп ундай эмас. У ўйлаганини гапириб, “гуллаб” қўяди. Трамп Венесуэла деганда нефтни тушунади.

Венесуэла нефт захираларига кўра дунёда мутлақ лидер. АҚШнинг нефти эса ўзига етади. Унда мақсад нима? АҚШга Венесуэла нефти тезда бойлик орттириш нуқтайи назаридан эмас, пул ва ресурс нуқтайи назаридан эмас, геосиёсий босим ва назорат нуқтайи назаридан керак. Венесуэла нефт саноати бугун абгор аҳволда. Нефт саноати тўлиқ ишга тушиши учун юз миллиардлаб сармоя ва 8-9 йил вақт керак бўлади.

Бироқ, Трамп ва унинг жамоаси учун, Венесуэла нефти устидан назоратнинг аниқ геосиёсий вазифалари бор. Энди Куба Венесуэладан нефт ололмаслиги мумкин. Энди Хитой Халқ Республикасига муқобил бўлган Венесуэла нефти ва бошқа ресурслари етказиб берилмаслиги мумкин. Энг асосийси, Мадуро Венесуэла нефтини Хитойга юанда сотаётган эди, доллардан воз кечаётган эди. Бу эса АҚШнинг асабига тегишнинг энг зўр йўли. Ўтмишда Саддам Ҳусайн Ироқ савдосида доллардан воз кечган эди, Қаззофий ҳам Ливия ташқи савдосида доллардан юз ўгирган эди. Ҳар сафар кимдир ташқи савдода доллардан воз кечганда, АҚШ ундан қаттиқ ўпкалайди, хафа бўлади, кечирмайди...

Трамп энди Гренландияни АҚШга қўшиб олмоқчи. Куба, Колумбия ва Эронга ҳам таҳдид қилди. Бу ишларни очиқ-ойдин империализм деб аташ мумкин холос: кучим етади, ким нима қила олади?!

Бу аслида Путиннинг ўйин қоидаси. Лекин Путин Россиясидан фарқли ўлароқ, Трамп Америкаси бу ишларни анча самарали қила олади. Агар бу ишларни Хитой ҳам жорий қилса, Тайванга уруш кўп куттирмайди. Путин империалистик махсус операцияни Европада бошлаб берди. Трампнинг империалистик интервенциялари глобал масштабда кечади.

Дунёда худди 19-асрдаги каби “ким кучли бўлса – шу билганини қилади” деган қўрқинчли қоида тўлиқ шаклланиб бўляпти. Ҳозирча буни фақат баъзи йирик давлатлар тажриба сифатида бошлашди. Агар бу ўйин қоидаси барча давлатлар орасига ёйилса, бутун бир сайёрамизнинг локал ва глобал урушлардан боши чиқмай қолади.