Коронавирус кенг ва тез тарқалишида бадавлат давлатлар айбдормиди?

«Катта йигирматалик»нинг аксар давлатлари Covid-19’нинг супертарқатувчисига айланган. Коронавирус Хитой (вирус тарқалаётганини яширишга уринган давлат) сарҳадларини тарк этгач, АҚШ ва бошқа бир қатор бой давлатлар пандемиянинг илк босқичларида хатоларга йўл қўйишди ва бу вируснинг дунё бўйлаб тарқалиб кетишига сабаб бўлди. Катта давлатлар сал эртароқ чора кўра бошлаганида қашшоқ давлатларда касалланиш ҳолатлари сони қисқа муддат ичида бунчалар кўпайиб кетмаган бўларди. Ундан ҳам ёмони уларда бутун дунёни эмлаш истаги йўқлиги вакцинацияни бемаъни тадбирга айлантириб, вируснинг янги, юқумлироқ ва хавфлироқ штаммлари пайдо бўлиши учун шароит яратиб берди.

Статистик моделларнинг кўрсатишича, ўтган йилнинг мартигача бўлган халқаро авиарейслар коронавируснинг глобал миқёсда тарқалишида энг муҳим фактор бўлган. Буни қуйида келтирилган «альфа» штамми (шунингдек, британ ёхуд кент штамми номи билан ҳам машҳур) тарқалиши ва ўтган йил октябрда Лондон аэропортларидан турли давлатларга бўлган авиарейслар частотасини изоҳловчи графикаларда ҳам кўриш мумкин. «Альфа» штамми тарқалишида, хусусан, Испания, Италия ва Германия ажралиб турган.

Пандемиянинг илк босқичларидаги маълумотлар вируснинг турли штаммлари қандай пайдо бўлганини кўриш имконини беради. Агар биз бу маълумотларни ҳукуматлар томонидан қўлланган чоралар ҳақидаги «Оксфорднинг Covid-19’га давлатларнинг реакция қилиш чоралари мониторинги» (OxCGRT) билан солиштирсак, касалликнинг тарқалишини аниқлаш мумкин. АҚШ ва Буюк Британиянинг хато қарорлари «Катта йигирматалик» давлатлари орасида ажралиб туради.

Супертарқатувчи шаҳарлардан бири – Нью-Йорк. Коронавирус билан илк касалланиш ҳолати 2020 йилнинг 29 февралида, яъни АҚШ Хитойнинг муайян ҳудудларидан киришни тақиқлаганидан бир ойча ўтиб қайд этилган. Covid-19 Италияда «жавлон ураётган» бўлса-да, АҚШ Европа қитъасидан келаётганларга чекловни ЖССТ пандемия бошланганини эълон қилганидан икки кун ўтибгина, яъни 13 мартга келиб жорий қилади ва 16 мартдан бу тақиқ Буюк Британия ва Ирландиядан келувчиларга ҳам қўллана бошланади.

Вирусни секвенция (бирламчи тузилишини аниқлаш) қилишдан олинган маълумотлар коронавирус Нью-Йоркка Хитойдан тўғридан тўғри келмаганини кўрсатяпти. Аксинча, АҚШнинг европаликларни киритиш-киритмаслик борасидаги иккиланиши янкилар шаҳрида вируснинг кенг тарқалиб, кўплаб кишилар умрига зомин бўлишига сабаб бўлди.

Ундан ташқари, АҚШ ичида карантин даврида штатлараро ҳаракат тўхтатилмади. OxCGRT маълумотларига кўра, пандемия бошлангач, 17 штат ҳаракатланиш борасида умуман чеклов қўймаган. АҚШ ҳудудидаги пандемия даврининг дастлабки ойларидаги вирус генеалогиясининг айни тўплами биринчи штамм йўқ қилинган жойларда ҳам вирус яна пайдо бўлган. Авиарейслар вирус геномикаси билан боғланган тадқиқотда Covid-19 АҚШ ичида тарқалиши халқаро авиарейслар эмас, америкаликлар ўзаро касалланиши ҳисобига рўй берган деб хулоса қилса бўлади.

Пандемия билан қийналиб кураш олиб борган Британия яна бир супертарқатувчига айланди. Бу ҳақда вирус қаерда ва қачон айлана бошлагани геномикасига таяниб тахмин қилиш мумкин. Ўз соҳасида дунёдаги энг йириги бўлмиш «Covid-19 геномикаси Британия консорциуми» (COG-UK) Британияда биринчи тўлқинда касалланган одамлардан олинган 26 мингдан ортиқ вирус изолятларини секвенция қилиб, олинган маълумотларни бошқа давлат маълумотлари билан солиштириб кўрган.

Хулоса иккита. Биринчидан, Европа Британиядаги шикастланишлар манбайи бўлган. 2020 йил июлига қадар кириб келган вирусларнинг 80 фоизи мамлакатда бир ой давомида пайдо бўлган – 27 февралдан 30 мартга қадар ва улар асосан Европа қитъасидан «олиб келинган»: учдан бири Испаниядан, 29 фоизи Франциядан, 12 фоизи Италиядан ва атиги 0,4 фоизи бевосита Хитойдан кириб келган.

Иккинчидан, чегара ошиб кириб келишлар Британияда вируснинг янги генетик вариациялари пайдо бўлишига олиб келди. Бунда касалланган аҳолида вируснинг янги шакллари пайдо бўлиш темпи 2020 йилнинг мартида чўққисига чиққан. Ана шундан кейингина Британия пандемия билан курашишнинг нофармацевтик чораларини қўллай бошлади ва «OxCGRT’нинг чораларнинг қаттиққўллик индекси»да баллари ошишига сабаб бўлди: 17 баллдан 80га кўтарилди ва вирус изолятлари хилма-хиллиги камая бошлади. Бошқача айтганда, нофармацевтик чора-тадбирлар Британиядаги вируснинг генеалогик шаклларини йўқ қилишга ёрдам берди.

Бу каби хатолар «Катта йигирматалик» давлатларининг пандемияга қарши кураш менежменти сифатини шубҳа остига қўяди. Дунёнинг йирик ва иқтисодий бақувват давлатлари халқаро авиаташувларни эртароқ (бу айниқса Европадан келаётганларга тегишли) тўхтатганларида ва давлат ичида ҳаракатланиш чекловларини жорий қилишганида Covid-19 келтирган зиённи анча камайтиришлари мумкин эди.

Вирус экспортини чеклаш – вакцина пайдо бўлгунига қадар касалликнинг камбағал давлатларга тарқалишини секинлатиши (эҳтимол бартараф қилиши) мумкин эди. Бу эса, ўз навбатида ўша давлатларда уларга қимматга тушган карантиндан қочиш имконини бериши мумкин эди. «Катта йигирматалик» давлатларининг ҳукуматлари вирус импортини бартараф қилишга диққатни қаратишди, унинг экспортига эмас. Ортга боқиб вирус тарқалишини тўхтатиш имкони бўлганини англаш мумкин. Бунинг учун ҳукуматлар самолётга чиқаётганлар ва карантинни тарк этаётганлардан такрорий манфий тест талаб қилишлари керак эди.

Covid-19 тарқалишини тезлатиб, бадавлат давлатлар энди вакцинациядан бош тортишга уриняпти. Ваҳоланки, вакцинацияга бошқалар кўпроқ муҳтож. Ундан ташқари, бой давлатлар вакцина ғамлашга киришиб кетишди. Оммавий ва зудлик билан қўллаш зарурати йўқ эса-да, учинчи дозани қўллашга қарор қилди.

Бу вақтда коронавирус ривожланаётган мамлакатларда «пишқириб» кетяпти ва вакцина етишмовчилиги боис тиббиёт ходимлари курашнинг биринчи сафида жон беришмоқда. 2021 йилнинг бошидан бери пандемиядан вафот этганлар сони 2020 йилдаги барча қурбонлар сонидан ортиб кетди. Кўплаб мутахассислар вакцинация суст кетаётган ҳудудларда «дельта» ва бошқа штаммларнинг тарқалиб кетиши ҳақида бонг уришмоқда.

«Катта йигирматалик» давлатлари коронавирусга қарши курашишда йўл қўйган хатоларини қоплаб беришлари ва жаҳоннинг рискка мойил гуруҳларини эмлаш мажбуриятини олишлари шарт. Супертарқатувчи давлатлар сифатида эса, патогенлар ва одамларни ҳаракатланиш протоколларини кузатиш бўйича янги стандартлар ишлаб чиқишлари зарур ва шу орқали келажакда инфекциянинг супертарқатувчиси бўлишмайди.