Keskinlashgan AQSh–Yevropa munosabatlari, Ispaniyada to‘qnashgan tezyurar poyezdlar va Gvatemalada 30 kunlik qamal – kun dayjesti

O‘tgan kun davomida jahonda ro‘y bergan eng asosiy voqea va yangiliklar sharhi bilan kundalik xabarnomada tanishtiramiz.

Erondagi namoyishlar

Eron AQShning har qanday zarbasi Tehron tomonidan «qattiq javob» bilan qarshi olinishi haqida ogohlantirdi.

«Tehronning har qanday adolatsiz tajovuzga javobi qattiq va afsusli bo‘ladi», deb yozdi Eron prezidenti Mas’ud Pizishkiyon. U shuningdek, mamlakatning oliy rahbariga qilingan har qanday hujum «butun xalqqa qarshi keng ko‘lamli urushga teng» ekanini qo‘shimcha qildi.

Bu bayonot mamlakat bo‘ylab norozilik namoyishlarida kamida 5 ming kishi, jumladan, 500 nafar xavfsizlik xodimi halok bo‘lgani aytilganidan keyin yangradi.

O‘tgan oy Tehrondagi katta bozorda iqtisodiy shikoyatlar sabab boshlangan noroziliklar tezda siyosiy tus oldi va butun mamlakat bo‘ylab yoyildi. AQSh prezidenti Donald Tramp bir necha bor aralashish bilan tahdid qilgandi.

Juma kuni Tramp ijtimoiy tarmoqdagi posti orqali Tehron rahbariyatiga minnatdorlik bildirdi va 800 kishining rejalashtirilgan qatl jazolari bekor qilinganini yozdi. U AQShning harbiy aktivlarini mintaqaga ko‘chirgan, biroq qanday qadam tashlashi aniq emas.

O‘tgan hafta bostirilgan namoyishlar hozir deyarli to‘xtagan. O‘n minglab odam hibsga olingani aytilmoqda.

Ispaniyada poyezdlar to‘qnashdi

Yakshanba kuni Ispaniya janubida yuqori tezlikdagi poyezd relsdan chiqib, qarama-qarshi yo‘nalishda kelayotgan boshqa poyezd bilan to‘qnashdi. To‘qnashuv natijasida ikkinchi poyezd ham relsdan chiqib, temiryo‘l yonbag‘ridan pastga quladi. Politsiyaga ko‘ra, kamida 21 kishi halok bo‘lgan.

Davlat kompaniyasiga tegishli ikkinchi poyezd to‘qnashuv paytida taxminan 200 km/soat tezlikda bo‘lgan. Relsdan chiqqan birinchi poyezd qanchalik tezlikda bo‘lgani noma’lum.

Hodisa Kordoba viloyatidagi Adamuz shahri yaqinida sodir bo‘ldi. Bundan tashqari, yuzdan ortiq inson shifoxonaga yotqizilgan, ularning 15 nafari og‘ir ahvolda.

«To‘qnashuv kuchi nihoyatda katta bo‘lgan… yana jasadlar topilish ehtimoli bor», dedi Andalusiya mintaqaviy hukumati rahbari Xuanma Moreno.

Ikki poyezdda jami taxminan 400 yo‘lovchi bo‘lgan, ularning aksariyati dam olishdan keyin Madridga qaytayotgan yoki undan qaytayotgan fuqarolar edi.

Rasmiylar to‘qnashuv sabablarini hozircha aniqlamagan, ular «to‘g‘ri uchastkada relsdan chiqish juda g‘alati ekani»ni ta’kidlamoqda.

Grenlandiya mojarosi

AQSh prezidenti Donald Tramp 1 fevraldan boshlab Yevroittifoq a’zolari — Daniya, Shvetsiya, Fransiya, Germaniya, Niderlandiya va Finlandiya, shuningdek, Buyuk Britaniya va Norvegiyaga nisbatan ortib boruvchi bojlar to‘lqinini joriy etishga va’da berdi. Bu choralar AQShga Grenlandiyani sotib olishga ruxsat berilmaguncha amal qilishi aytildi. Yevropa bu qadamni shantaj deb qoraladi.

Yevropaliklar bojlar joriy etishdan qaytarish sa’y-harakatlarini kuchaytirish bo‘yicha kelishuvga erishdi. Shu bilan birga, agar bojlar baribir kuchga kirsa, javob choralarini tayyorlashga ham kelishib olgan.

Xususan, payshanba kuni Bryusselda bo‘lib o‘tadigan favqulodda sammitda turli variantlar muhokama qilinishi kutilmoqda. Variantlardan biri — 93 mlrd yevro miqdoridagi AQSh importiga bojlar paketi bo‘lib, u 6 fevraldan avtomatik kuchga kirishi mumkin.

Yana bir variant — hozirgacha hech qachon qo‘llanmagan «Majburlashga qarshi instrument». U davlat xaridlari, investitsiyalar yoki bank faoliyatiga kirishni cheklashi, shuningdek, raqamli xizmatlar savdosini cheklashi mumkin.

Daniya tashqi ishlar vaziri Lars Rasmussen diplomatiyaga e’tibor qaratishda davom etilishini aytdi: «AQSh faqat prezidentdan iborat emas. Men hozirgina u yerda bo‘ldim. Amerika jamiyatida ham muvozanat va tormozlar mavjud», deya qo‘shimcha qildi u.

Germaniyalik xristian-demokrat deputat Juergen Hardtning aytishicha, Grenlandiya masalasida «Trampni hushiga keltirish» uchun so‘nggi chora sifatida AQSh mezbonlik qilayotgan futbol bo‘yicha Jahon chempionatini boykot qilish ham muhokama etilishi mumkin.

Gvatemalada 30 kunlik qamal e’lon qilindi

Gvatemala prezidenti Bernardo Arevalo yakshanba kuni 30 kunlik qamal holati e’lon qildi.

Mahbuslar bir necha kun avval muvofiqlashtirilgan qo‘zg‘olon ko‘tarib, qamoqdagi to‘da yetakchilaridan imtiyozlar olib tashlanganiga norozilik sifatida uchta qamoqxona ustidan nazoratni egallagandi.

Shundan so‘ng politsiya Renovacion qamoqxonasiga bostirib kirib, u yerda garovga olingan qo‘riqchilarni ozod etdi. Yakshanbaga kelib, maxsus bo‘linmalar 3 ta qamoqxona va ularda garovga olingan 40 dan ortiq politsiyachini jinoyatchilar qo‘lidan ozod qildi.

Bunga javoban qamoqda saqlanayotgan to‘da yetakchilari tashqaridagi a’zolariga qasos hujumlarini uyushtirishni buyurgan. Natijada poytaxtda gumon qilinayotgan to‘da a’zolari tomonidan yetti nafar politsiyachi o‘ldirildi.

Shundan so‘ng Gvatemalada 30 kunlik qamal e’lon qilindi.

«Ular davlatni o‘z talablarini qabul qildirish uchun qamoqxonalarda isyon ko‘tardi va garovga oldi. Bu talablar o‘nlab yillar davomida qondirib kelingan», dedi prezident. Uning aytishicha, qamoqxonalar qayta nazoratga olinganidan keyin sodir bo‘lgan hujumlar «xavfsizlik kuchlari va aholini qo‘rqitib, hukumatni to‘dalarga qarshi qat’iy kurashdan qaytarishga urinish» bo‘lgan.

Qamal holatida ayrim konstitutsiyaviy huquqlar cheklanishi mumkin. Prezident bu choralar xavfsizlikni ta’minlash va to‘dalarga qarshi hukumatning barcha resurslarini ishga solish imkonini berish uchun zarur ekanini aytdi.

Rossiya–Ukraina urushi

Kreml tomonidan tayinlangan mahalliy rahbarning aytishicha, Rossiya bosib olgan Zaporijjya viloyatida 200 mingdan ortiq xonadon yakshanba kuni elektrsiz qolgan.

Yevgeniy Balitskiy deyarli 400 ta aholi punktida Ukraina dron zarbalari tufayli elektr ta’minotidan uzilganini bildirdi.

Alohida holatda Ukraina droni parchalari Shimoliy Osetiyadagi besh qavatli turar joy binosiga qulagani ma’lum qilindi. Oqibatda tunda ikki bola va bir nafar katta yoshli shaxs jarohatlangan, dedi rasmiylar.

Ukraina Favqulodda vaziyatlar xizmati esa Rossiya ham yakshanbaga o‘tar kechasi Odessa viloyatidagi energetika infratuzilmasiga zarba berganini ma’lum qildi. Natijada yong‘in chiqqan, biroq u tezda o‘chirilgan.

Rasmiylarga ko‘ra, Rossiya hujumlari oqibatida Dnepropetrovsk viloyatida kamida olti kishi jarohatlangan.

Ukraina prezidenti Volodimir Zelenskiyning so‘zlariga ko‘ra, tunda mamlakat bo‘ylab amalga oshirilgan hujumlarda 6 hudud nishonga olingan va ikki kishi halok bo‘lgan.

Shu kunlarda Ukraina delegatsiyasi AQSh rasmiylari bilan urushdan keyingi xavfsizlik kafolatlari va iqtisodiy tiklanishga oid tinchlik kelishuvi hujjatlarini yakunlashga harakat qilmoqda.

Agar AQSh rasmiylari bu takliflarni ma’qullasa, hujjatlar kelasi hafta Shveytsariyada o‘tadigan Jahon iqtisodiy forumida imzolanishi mumkin.

Suriyada yangi sulh

18 yanvar kuni Suriya prezidenti Ahmad ash-Shar’a Suriya hukumati va Suriya Demokratik kuchlari o‘rtasida keng qamrovli sulh va to‘liq integratsiya bo‘yicha kelishuv e’lon qildi. Hujjat mamlakatning shimoli-sharqida davlat hokimiyatini tiklashga qaratilgan choralarni nazarda tutadi.

SANA agentligi e’lon qilgan shartlarga ko‘ra, kelishuv hukumat kuchlari va SDF o‘rtasidagi barcha frontlar va aloqa chiziqlarida darhol va to‘liq sulhni ko‘zda tutadi.

Bitim SDFʼga aloqador barcha harbiy tuzilmalarning Furot daryosi sharqidagi hududlarga parallel ravishda olib chiqilishi bilan bir vaqtda kuchga kiradi.

Kelishuvga muvofiq Dayr az-Zor va Raqqa viloyatlari ma’muriy va harbiy jihatdan to‘liq va zudlik bilan Suriya hukumati nazoratiga o‘tkaziladi. Bu ikki viloyatdagi barcha fuqarolik muassasalari va obektlar ham davlatga topshiriladi.

Ushbu hududlardagi amaldagi tashkilotlar xodimlari ham Suriyaning tegishli davlat vazirliklari tarkibida rasman saqlab qolinadi.

Kelishuv doirasida Suriya hukumati mintaqadagi barcha chegara o‘tish punktlari hamda neft va gaz konlari ustidan nazoratni o‘z zimmasiga oladi. Ushbu obektlar daromadlarning davlat budjetiga qaytishini ta’minlash maqsadida Suriya kuchlari tomonidan qo‘riqlanadi.

Chilida o‘rmon yong‘inlari

Yakshanba kuni Chili markaziy hududlarini qamrab olayotgan o‘rmon yong‘inlari oqibatida kamida 18 kishi halok bo‘ldi. Mamlakat prezidenti Gabriel Borik qurbonlar soni yana oshishi ehtimoli yuqori ekanini ta’kidladi.

Yakshanba kuni ham Biobio va Nubl hududlarida 33 ta o‘rmon yong‘ini keng maydonlarni qamrab olgan holda yonishda davom etgan. Milliy o‘rmon xo‘jaligi korporatsiyasi va favqulodda xizmatlar alangani jilovlashga urinmoqda.

Borikning aytishicha, yong‘inlarning «og‘irligi sababli» va ularni bartaraf etish, logistika hamda xavfsizlik choralarini yengillashtirish maqsadida ayrim hududlarda komendantlik soati joriy etildi.

Rasmiy ma’lumotlarga ko‘ra, Biobio hududida 300 ta uy vayron bo‘lgani tasdiqlangan.