Сўнгги кунларнинг энг кўп муҳокама қилинаётган мавзуси электр-энергияси нархининг либерализация қилиниши, яъни бозорга мосланиши, оддий тил билан айтганда ошиши билан боғлиқ. Бу мавзу «Электр энергияси нархини либераллаштириш: кутилаётган натижа, эҳтимолий салбий оқибатлар ва уларнинг олдини олиш» номли мақола орқали сайтимизда ҳам атрофлича ёритилди. Хўш, аксарият аҳолининг кўнгли тўлмайдиган бу ислоҳотдан қандай мақсад кўзланган?
Мавзуга оид саволларга жавоб олиш учун Ўзбекистон республикаси Энергетика вазири ўринбосари Шерзод Ходжаев билан суҳбатлашдик.
– Шерзод ака, соҳага киритилаётган субсидиялар ҳажми қай даражада? Улар қачон бутунлай тўхтатилади? Электр энергия тармоғи тўлиқ эркинлаштирилиши, давлат умуман аралашмайдиган мутлақ эркин бозор қачон юзага келади?
– Ҳамма гап субсидия деганда нимани тушунишда. Соҳамиз ўз харажатини ўзи қоплайди, яъни зарарга ишламайди, бевосита давлатдан қандайдир маблағ олмайди. Аммо тизимни модернизация қилиш, эски ускуналарни алмаштириш, янги лойиҳаларни ишга туширишда албатта давлат маблағлари ёрдамга келади. Маҳсулот таннархи ва сотув нархи ўртасидаги тафовутга келсак, айрим корхоналаримизда таннарх ҳатто сотув нархидан анча қиммат, айримларида арзон. Лекин умумий миқёсда олинса, бир-бирига мутаносиб келади.
Шу саволга алоқадор бир ҳолатни айтсам. Агар энергия ишлаб чиқариш ҳудуди билан унга энг кўп эҳтиёж бўлган (яъни аҳоли зич, ишлаб чиқариш юқори) ҳудудларни солиштирсак, икки харита бир-биридан кескин фарқ қилади.
– Ўзи бу соҳага давлат мутлақо аралашмайдиган, тўлиқ талаб ва таклифга асосланган бирор мамлакат борми?
– Қизиқ савол. Жавоби – йўқ ва бўлиши мумкин ҳам эмас. Сабаби аниқ, электр энергияси ҳануз кўп жиҳатдан фойдали қазилмаларга бевосита боғлиқ ва улар табиий монополиялар ҳисобланади. Шундай экан, қандай қилиб давлат аралашувисиз иш олиб бориш мумкин? Ҳаммаси давлат аралашуви қай даража эканлигида. Мана яқинда Туркияда айни шу мавзу юзасидан йирик халқаро тадбир бўлиб ўтди ва бу давлат тажрибаси кўпчиликка мисол тариқасида келтирилди. Давлат соҳа ривожи учун ҳаммага қулай ва тенг имкониятлар яратади, лозим бўлган жойда ўз кафолатлари билан ёрдамга келади. Мисол учун, табиий бойликларнинг кафолатланган таъминотини яратади, харид тизими учун ҳуқуқий асосни йўлга қўяди. Энг муҳими, янги йўналиш бўлган қайта тикланувчи энергия ишлаб чиқаришни ҳар жиҳатдан қўллаб-қувватлайди.
