«Ҳуқуқингиз бузилгани рост, лекин даъво муддатингиз ўтиб кетибди» — Kun.uz’да юрист вақти

Оила муносабатларидан келиб чиқадиган низолар бўйича даъво муддатлари

Оилавий муносабатлардан келиб чиқадиган низоларда ҳам даъвонинг турига қараб ўзига хос даъво муддатлари белгиланади.

Масалан, судга даъво ариза билан мурожаат қилиш бўйича:

умумий кўчмас мулкдан эр ёки хотин розилиги олинмасдан тасарруф этилган бўлса, битимни ҳақиқий эмас деб топиш учун – 1 йил,

туғилишни ёзиш дафтарчасида отаси ёки онасининг белгиланиши бўйича суд тартибида эътироз – 1 йил,

алимент талаб қилишда собиқ хотин ҳомиладорлик даврида ва ўртада бола туғилган кундан бошлаб – 3 йиллик муддатлар белгиланган.  

Шунингдек, фуқаролар билиб қўйиши лозим бўлган бошқа даъво муддатлари ҳам борки, ҳар бир инсон ҳаётида хеч бўлмаса бир марта дуч келиши табиий. Масалан булар:

- Турар жойларни алмаштиришни ҳақиқий эмас деб топиш тўғрисидаги талаб алмаштириш амалга оширилган кундан бошлаб – 6 ой,

- солиқлар ва бошқа мажбурий тўловларнинг ортиқча тўланган суммаларини ҳисобга олишни ёки қайтаришни сўраш бўйича – 5 йил,

- юк ташишдан келиб чиқадиган талаблар бўйича даъво қўзғатиш – 1 йил,

- масъулияти чекланган ҳамда қўшимча масъулиятли жамиятлар умумий йиғилишининг қарори устидан 2 ой ичида ариза берилиши лозим.

Мазкур даъво муддатлари ўтказиб юборилган тақдирда суд жавобгарнинг даъво муддатини қўллаш ҳақидаги талабига мувофиқ аризани рад этиш ҳақида қарор чиқариши мумкин бўлади.

Даъво муддатини ҳисоблаш

Даъво муддати шахс ўзининг ҳуқуқларини бузилганини билган ёки билиши лозим бўлган вақтдан бошлаб ўтишни бошлайди. Даъво муддатини қўллашга фақатгина судлар ҳақлидир. Суд даъво муддатини тарафлардан бирининг даъво муддатини қўллаш тўғрисидаги талаби (илтимоси) бўйича қўллаши мумкин. Муддатларни ўтиб кетгани ёки ўтган вақтни узрли деб топиш бўйича суд ҳужжатларни тўлиқ текширади. Суд муддат узрсиз сабабга кўра ўтказилган деб топса, даъвони рад этади. Муддатлар узрли сабабларга кўра ўтказиб юборилган тақдирда, бу муддатлар суд томонидан қайта тикланиши мумкин.

Даъво муддати белгиланмаган масалалар

Амалдаги қонун ҳужжатларига кўра муайян турдаги масалалар бўйича судга даъво киритишда даъво муддати белгиланмайди. Масалан:

— шахсий номулкий ҳуқуқлар (интеллектуал мулк ва бошқалар) ва бошқа номоддий бойликларни талаб қилиш масалалари,

— омонатчиларнинг ўз омонатларини бериш тўғрисида банкка қўядиган талабларига,

— фуқаронинг ҳаётига ёки соғлиғига етказилган зарарни тўлаш ҳақидаги талаблар (сўнгги 3 йил тўлаб берилади),

— жиноят туфайли етказилган зарарни тўлаш ҳақидаги талаблар (фуқаровий даъво қўзғатиш йўли билан),

— мамлакат мустақиллиги эълон қилинишидан олдин унинг чегараларидан ташқарига олиб чиқиб кетилган тарихий, маданий ва илмий-бадиий қийматга эга бўлган мол-мулкни ҳамда бошқа қимматбаҳо объектларни қайтариб бериш ҳақидаги ва бошқа талабларга тааллуқли эмас.

Ўз ҳуқуқларини суд орқали ҳимоя қилмоқчи бўлган ҳамюртларимизга даъво ариза киритишларидан аввал айнан шу низо бўйича даъво муддати ўтиб кетмаганини аниқлаб олишларини маслаҳат берган бўлар эдик. Зеро, даъво муддатининг ўтказиб юборилиши даъво аризасининг муқаррар рад этилиши ва охир оқибатда тўланган давлат божи ҳам қайтарилмаслигига сабаб бўлиши мумкин.

Баҳодир Аҳмедов