Бугунги куннинг энг кўп муҳокама қилинаётган мавзуси бу шубҳасиз нон нархи либераллаштирилиши, яъни қатъий нархдан воз кечилиши, бунинг ортидан нарх ошиши бўлди. Кўпчилик табиий эътирозлар билдира бошлади – нега давлат бунга йўл қўйиб берди?
Шу ва шу каби саволларга жавоб олиш учун Молия вазирлигига юзландик. Суҳбатдошимиз вазирликнинг агросаноат мажмуаси молияси ва атроф муҳитни муҳофаза қилишни молиялаштириш бошқармаси бошлиғи Тўлқин Эшқобилович Мирзаев бўлди.
– Тўлқин ака, нон нархи эркинлаштирилди, шу билан соҳага давлат аралашувига бутунлай барҳам берилдими?
– Дон, ун ва нон етказиб бериш тизимига бозор механизмларини тўлиқ жорий этиш чора-тадбирлари тўғрисидаги қарор эълон қилиб бўлинди. У билан кўпчилик танишди. Албатта, ҳар қандай соҳа сингари дон, ун ва нон етказиб бериш тизими ҳам бозор тамойилларига асосан, талаб ва таклифга кўра шаклланиши лозим. Шунчаки ижтимоий нуқтайи назардан бу масала ортга суриб келинган. Аммо эртами кечми, бу ислоҳот амалга оширилиши керак эди, шу кун ҳам етиб келди.
Энди нон нархи ошиб кетиши, муҳтожларнинг бу маҳсулотни харид қила олмай қолиши бўйича ҳадикларга келсак, мен бу фикрларга қўшила олмайман. Сабаби, ҳатто ошган нархида ҳам нон бизнинг бозорларимизда энг арзон маҳсулотлардан бири. Мана бугунги ўрганишлар буханка ноннинг 1350-1500 сўм нархда сотилаётганини кўрсатди. Бу баҳолар бизнинг прогнозларимизга ҳам мос тушади. Яна бир жиҳатни унутмаслик керак: буханка нон бу харидорни чақирувчи маҳсулот. Дўкончиларимиз буни яхши тушунишади. Шунинг учун ҳеч бўлмаганда нонни имкон қадар арзон сотиб, харидор жалб қилишга ҳаракат қилишади. Фойдасини бошқа маҳсулотдан чиқариб олишлари мумкин. Бугунги нархлардаги тафовут ҳам ана шу рақобатнинг белгиси.
– Бу ҳали бошланиши, нарх мунтазам ошишда давом этади, деган фикрларга қандай қарайсиз?
– Қўшилмайман. Сабаби бугунги куннинг ўзидаёқ нон ишлаб чиқарувчи зарарига ишласа, ёки фойда қилмаса, бу нархни белгиламасди. Қолаверса, давлат тизгинни бутунлай қўлдан чиқариб юборди дейиш ҳам ноўрин. Энди тизимга аралашув ҳам бозор механизмларига асосланади. Яъни нон нархи унга, ун нархи ўз навбатида буғдойга боғлиқ бўлса, давлат эркин савдодаги бу маҳсулотлар нархларини мунтазам кузатиб боради ва лозим бўлган пайтда ун ёки буғдой интервенция қилинади (бозорга қўшимча чиқарилади).
Бу ўз навбатида биржаларда, бошқа савдо нуқталарида спекуляцияларнинг олдини олади, нарх барқарорлигини таъминлайди. Албатта, дастлабки кунларда кескин тебранишлар кузатилиши мумкин, аммо бу вақтинча характерда бўлади.
Нон нархи кескин кўтарилиб кетишидан сақловчи икки факторни унутмаслигимиз керак, биринчиси – биз томондан интервенция ва мунтазам мониторинглар, иккинчиси – бозоримизда жуда катта ўрин эгалловчи қозоқ унининг баҳоси. Ўз унимиз нархи қанча кўтарилмасин, барибир сифат жиҳатдан импорт унга тенг кела олмайди ва табиийки нарх борасида ҳам рақобат қила олмайди.
