Коррупцияга қарши жазони кучайтириш билан курашиш яхши самара бермайди. Бу усул худди касалнинг касаллигига аниқ ташхис қўймай туриб, унда нуқул жарроҳлик амалиётини ўтказаверишга ўхшайди.
Чунки коррупция – бу иллат, уни даволаб бўлмайди. Бу иллатга чалиниш омилларини қирқиш керак:
Яъни давлат ҳокимияти ва бошқаруви органларининг очиқлигини ўз вақтида таъминланмаётган электрон ҳукуматни амалда кенг, изчил, тизимли, оғишмай жорий этиш, онлайн давлат хизматлари сонини ошириш, очиқ танлов ва электрон аукцион ҳудудларнинг кўп йиллик ривожлантириш дастурини очиқ-ошкор муҳокамага қўйиш, эълон қилиш тизими бўлиш керак. Масалан, қайси ер участкаси қачон сотилади, қачон бузилади ва ҳоказо;
Давлат ва хўжалик бошқарув органларининг ходимлари учун даромад декларациясини яхлит ҳуқуқий механизм асосида амалда тизимли, бир хилда жорий этиш керак.
Узоққа бормайлик, масалан, МДҲ давлатларида коррупцияга қарши курашда маълум ютуқларга эришган Грузияда ушбу иккита ислоҳот ҳаётга бирмунча самарали жорий этилди.
- Давлат органлари фаолиятидан кенг жамоатчиликнинг хабардор бўлиш тизими айниқса, улар фаолиятини ёритиб бориш бўйича ОАВга максимал ҳуқуқ ва имконият яратиш, электрон ОАВ майдонида соф хусусий ва нодавлат сектори майдонларини кўпайтириш муҳим;
- Яширин бизнес ва қора бозорга қарши муросасиз кураш концепциясини ҳамда қонунчиликда қатъий чораларни белгилаш;
- Ҳар қандай имтиёз коррупцияга йўл деган тамойилларни қонунчилик ва амалиётга татбиқ этиш;
- Давлат бюджети маблағларини йўналтиришда ҳар қандай даражадаги раҳбарнинг ваколатсиз аралашувига йўл қўймаслик, парламент томонидан тасдиқланган давлат бюджети маблағларининг ҳукумат томонидан фақатгина мақсадли сарфланишига эришиш;
- Офшор бизнес субъектларини аниқлаш тизими ва рақобатни амалда таъминлашни йўлга қўйиш;
- Судларнинг мустақил бюджетини парламент томонидан тасдиқлашни йўлга қўйиш;
- Энг асосийси, аҳоли орасида охирги нуқтани суд қўяди, деган ишончга эришиш лозим;
- Суд мустақиллиги, эркин ҳамда бедор ОАВ ва сўз эркинлигини, очиқлик, самарали жамоатчилик назоратини ва чинакам парламент назоратини амалда таъминлаш;
- Кадрлар сиёсатида, кадрларни саралашда объективка, биография, кўп гапириш, гапирмаслик, итоаткорлик, камтарлик хусусиятларига баҳо бериш тизимидан бутунлай воз кечиб, кадрларнинг жамият учун натижадорлик, илм ва салоҳияти, уларнинг таҳлил-мониторинг қилиш, бошқарувчилик қобилияти, ғоялар ташаббускорлиги, креатив ёндашуви, адолатли, объектив хусусиятлари, маънавияти, халқ ва ватанга садоқати каби жиҳатларига устуворлик бериш;
- Коррупцияга қарши кураш агентлигини том маънода коррупцияга қарши курашга илмни олиб кира оладиган, коррупцияга қарши кураш назарияси ва амалиётини бошқалардан бир қадам олдин ҳаётга татбиқ эта оладиган илм маскани, ташаббуслар, ғоялар макони институтига айлантириш;
- Яна бир муҳим жиҳат, агар таҳлилларга асослансак, жамиятимизда коррупция ҳолатларидан бири бўлган поранинг энг ёмони – «поранинг каттаси» – мақтовдан, кўзбўямачиликдан қутулиш давр талабидир;
- Биламизки, поранинг маъноси «ширинкома – ҳақ, мукофот» .
Яъни пора – ваколатли кишининг ўз ваколатидан фойдаланган ҳолда бирор бир ишни пора берган иккинчи кишининг фойдасига бажариши ёки бажармаслиги эвазига моддий қимматликлар олиши, мулкий манфаатдор бўлишидир.
Ва худди шундай иккинчи томоннинг ҳам берган мулки эвазига бажарилган ишдан ёки унга зиён келтирувчи бажарилмаган ишдан манфаатдор бўлишидир.
Бунда учинчи манфаатдор томон – «воситачи» ҳам бўлиши мумкин. Барчасининг таг-замирида манфаат, мулк, моддий қимматлик ётади... Энди бу тушунарли...
Олди-берди, ўртада турди. Жазо ҳам моддий қимматлик-мулк – манфаат (пора предмети)ни олган, берган ва ўртага турган... шу омиллар, шу каби асослар ўлчовида берилади. Оқибатини ҳам эшитгансиз, кўп такрорланади – мавжуд тизимни емиради, тараққиётга ғов бўлади ва ҳоказолар...
Аммо «поранинг ёмони»да эса моддий қимматлик ҳам, мулк ҳам йўқ. Бунда пора берувчи пора олувчига ҳеч нарса бермайди. Аксинча... ҳамма бало ҳам ана шунда, Саййид Бурҳониддин Термизий ҳазратлари айтганларидек, «Мақтовдан ҳам кўра каттароқ пора борми? Мақтов бу поранинг каттасидир».
Албатта, мақтов – моддий қимматлик эмас, уни ушлаб бўлмайди. Шундай экан, уни олганни ҳам, берганни ҳам, «Сизга содиқ ит аслида шу, сизни номингиз тилидан тушмайди», – деб воситачилик қилганни ҳам жазога тортиб бўлмайди.
Лекин коррупция тараққиётга ғов деганимиз каби, манфаатли ва асоссиз мақтов ҳам тараққиётга энг катта ғовлардан биридир.
Оқибати эса биз юқорида айтиб ўтган пора оқибатидан анча каттароқ...
Демоқчи бўлганим эса жамиятда қараш ўзгариши шарт, қонун жамиятни, ислоҳотларни етакловчи ягона устувор куч бўлиши, қонуности ҳужжатлар, топшириқ ва кўрсатмаларда фақат ва фақат қонун асосларига таяниш мақсадга мувофиқ.
Таҳлиллар шуни кўрсатадики, қонунни ҳурмат қилган, қонунни ҳурмат қилиш руҳида шаклланган онг жиноят қилишга мойил бўлмайди, коррупция эса оғир жиноятдир.
Жиноятни фақатгина жазолаш билан йўқотиб бўлганда эди, айрим давлатларда коррупция ҳолатлари умуман учрамасди...
