«Ақлли овоз бериш» можароси, «хушланмаган» номзодлар ва Путин партияси ғалабаси. Россиядаги сайловлар якунлари

Сайловда давомат 51,68 фоизни ташкил этди. Овоз бериш уч кун – 17-19 сентябрь кунлари давом этди. ВВС сайловлар натижасини таҳлил қилди.

«Единая Россия» яна энг кўп овоз олди

Амалдаги ҳукмрон партия бўлган «Единая Россия» 49 фоиз овоз олди. Бу эса партияга думада 120 ўрин тақдим этади. Партия номзодлари 198та бир мандатли округда ғалаба қозонган. Ҳукмрон партия олдинги йилдагига қараганда пастроқ натижа қайд этган бўлса-да, бу конституцион устунликни қўлга киритиш учун етарли бўлди.

Сайлов натижаларига кўра, Россия коммунистик партияси 18,9 фоиз овоз билан иккинчи ўринни эгаллади. Коммунистлар 2016 йилги сайловларга қараганда ўз натижасини 5 фоизга яхшилаган.

Партия етакчиси Геннадий Зюганов ўз партиясидаги ўсишни шундай изоҳлади: «Сайловчи бизга ишонди, сайловчи бизни эшитди ва бизга овоз берди».

Россия марказий сайлов комиссияси раҳбари Элла Памфилованинг айтишича, коммунистик партия вакиллари жойларда ўз эътирозлари билан кўп марта қоида бузган ва сайлов комиссияси ишчиларига ноқулайлик туғдирган. Зюгановнинг партияси бир мандатли тўққизта округда қозонилган ғалаба эвазига думада 30та ўрин оладиган бўлди.

Думада «Янги одамлар»

Йўқ, Россия қонунчилик тизимида янги инсонлар пайдо бўлгани йўқ, шунчаки «Янги одамлар» деган партия пайдо бўлди. Бу партия сайловларда 7,09 фоиз овоз олди ва ҳатто Жириновский етакчилигидаги либералларни ортда қолдирди. Шу тариқа, 15 йил ичида илк бор думада тўрттадан кўп партия бўлади.

Мухолиф нашрлар «Янги одамлар»ни президент администрацияси лойиҳаси деб атаган. Унинг асосчиси ўз навбатида Faberlic компаниясининг асосчиси бўлган Алексей Нечаев ҳисобланади. Нечаев жорий сайловларда партия етакчиси, Ёқутия собиқ мэри Сардана Авксентева бўлган. Унинг айтишича, партиянинг ютуғи «янгича сиёсат» юритаётганида.

Нечаев партия думада 13-14 ўринга эга бўлишини тахмин қилмоқда. Сайловларда қатнашган яна бир партия «Яшил альтернатива» эса етарли фоизларни тўплай олмаган.

Электрон овоз бериш ва Москвадаги мухолифат

Бу сайловлардаги асосий интригалардан бири «Единая Россия»дан овоз «тортиб олиш»га қаратилган «ақлли овоз бериш» лойиҳаси эди. Москвада бу лойиҳани асосан коммунистик партия номзодлари қўллаб-қувватлашди. Улар ўзига хос «Собянин рўйхати»да бўлган номзодларга қарши ўз номзодини илгари сурганди.

Масалан, Кунцев округида коммунистик партия номидан Москва давлат университети ўқитувчиси Михаил Лобанов қатнашганди. Ҳукумати қўллаб-қувватловидаги номзод сифатида эса бошловчи Евгений Попов номзоди илгари сурилганди.

Овозларни ҳисоблаш жараёнида қизиқ воқеа содир бўлди. Дастлабки овозларни ҳисоблаш жараёнида коммунистик партиядан ҳукумат қўллаб-қувватловисиз номзод бўлганлар ҳукумат хоҳлаган номзодларни ортда қолдиришди. Масалан, тахминий якунларга кўра Москвадаги округларда қуйидаги номзодлар ғолиб бўлганди - Михаил Лобанов, Валерий Рашкин, Денис Парфенов, Сергей Обузов, Анастасия Удальцова. «Яблоко»дан номзод бўлган Сергей Митрохин ҳам олдинда бораётганди.

Аммо овозларни тўлиқ ҳисоблаш учун сайловда худди Путин каби онлайн қатнашганларнинг ҳам овозини ҳисоблаш керак эди. Марказий сайлов комиссияси онлайн овоз бериш натижаларини душанба куни тунда эълон қилишини маълум қилганди, аммо бундай бўлмади. Коммунистик партиянинг бир қатор номзодлари бу вақтда овозларни ҳисоблаш ва протоколларни ҳисобга олишда бир қатор қоида бузишлар содир бўлганини маълум қилишди. Масалан, Михаил Лобановнинг айтишича, ҳудудий сайлов комиссияси овоз бериш протоколини қабул қилишдан бош тортиб овозларни ҳисоблаш учун юборган.

Душанба куни эрталаб сайлов ўз округларида етакчилик қилаётган номзодлар аста-секин «Собянин рўйхати»дагиларга имкониятни бой бера бошлашди. Сергей Собянин эса ўзи қўллаган барча номзодлар ўз округида ғалаба қозонганини маълум қилди. Онлайн овозлар айтилганидек овоз бериш якунланиши билан эмас, эртасига эълон қилинди. Бу овозлар ҳисоблангач эса ҳукумат қўллаган номзодлар катта фарқ билан ғалаба қозонгани маълум бўлди.

«Ақлли овоз бериш»нинг илҳомлантирувчиси Алексей Навальнийнинг сафдошларидан бири бўлган Леонид Волков бу ҳаракат ўз самарасини берганини, Москвадаги 15та округдан 12-13тасида, Санкт-Петербургдаги 8та округдан ҳаммасида ҳукумат қўллаган номзодлар мағлуб бўлганини маълум қилди ва қолган ҳар қандай натижаларни сохталаштириш деб ҳисоблади.

Коммунистик партия сайлов натижаларини тан олмаслигини маълум қилди ва митинг учун рухсат сўради. Москва мэрияси эса бунга рухсат бермади.

«Ақлли овоз бериш»ни ёппа блоклаш

Қамоқда қолаётган Навальний ташкил этган «Ақлли овоз бериш» жараёнига ҳукумат сайловлар бошланмай қаршилик қилишни бошлаганди. Масалан, «Роскомнадзор» Apple ва Google'дан ўз онлайн дўконларидан «Навальний» иловасини ўчириб ташлашни талаб қилди. Айнан шу дастурда «Ақлли овоз бериш» бўйича махсус рўйхатлар бериб борилаётганди. Ҳар икки компания Россия ҳукуматининг жазосидан қўрқиб иловани AppStore ва Play Market'да блоклаб қўйишди.

«Ақлли овоз бериш» боти ҳам россиялик Павел Дуров бошчилигидаги Telegram мессенжери томонидан блокланди. Кейинчалик одамларнинг норозилиги сабаб бот фаолияти тикланди, аммо фақат Россиядан ташқарида.

Кўплаб қоида бузилишлари

Сайловнинг биринчи кунидан бошлаб участкалардаги «қовун туширишлар» кўриниб қолди. Мустақил кузатувчиларнинг айтишича, сайлов қутиларига жуда кўп сохта бюллетенлар ташланган. Бундай ҳолатлар эса камераларга тушиб қолган. Аммо барча қоида бузилишлари ҳам камерада кўринмаган.

Шунча эътирозларга қарамай, МСК сайловлар «ҳавас қилгулик даражада» тоза ўтгани ва ҳеч қандай қоида бузилиши содир бўлмаганини маълум қилди. Шундай бўлса-да, МСК 12та ҳолатда бюллетенларни ташлаш ҳолатлари кузатилганини тасдиқлаган. Лекин қанча овоз, кимнинг овози ташлангани айтилмаган.

ВВС'нинг ёзишича, ҳукумат қоидабузарлар билан шуғулланишдан кўра қоида бузилишлари ҳақида маълум қилганлар билан шуғулланишни маъқул кўрган. Доимгидек барчасига Ғарб ва мухолифат айбдор қилиб кўрсатилган.

МСК сайлов якунлари бўйича брифингда бир видео эълон қилди ва буни шунчаки шармандали ҳолат деб аташ мумкин. МСКдагилар мухолифат томонидан «фейклар фабрикаси» ташкил этилганини айтишган.

ВВС бу ролик қандай суратга олинганини аниқлаб, унда қатнашган одамларни ҳам топган. Маълум бўлишича, видеода кўринганлар актёрлар бўлиб, уларга ижтимоий роликда суратга тушишлари айтилган, лекин буюртмачи кимлиги аниқ эмас.

МСК раиси Элла Памфилова эса бу «фейк фабрикаси» ҳақида маълумотлар ишончли эканига кафолат беришини айтди. Шунингдек, МСК сайловлар вақтида АҚШ ва Германиядан киберҳужумлар кузатилгани, мингга яқин киберҳужум бартараф этилганини билдирган.