– Электр энергияси тизими ўргамчак тўри шаклида бирлаштирилган. Шу тизимда авария бўлиб кенг тарқалишининг энг юқори қуввати аниқланганми? Қайси миқдордаги юқори кучланиш мана шундай йирик аварияларга олиб келади?
– Аслида авария кучланиш даражасига кўп ҳам боғлиқ эмас. Мамлакат миқёсида жуда катта авария 500 мегаваттли тармоқларда носозлик ёки юқори кучланиш келиб чиқсагина кузатилиши мумкин. Бу фақат Ўзбекистонда эмас, бутун дунё тажрибасини ўрганганимизда бунга амин бўлганмиз.
Блэкаутларнинг келиб чиқиш сабаблари ва олинган хулосалар чуқур таҳлил қилинади, шу жумладан, Ўзбекистон ҳамда қўшни давлатларда бўлиб ўтган блэкаут сабабларини ҳам бошқа мамлакатларнинг экспертлари таҳлил қилади. Яъни энергетиклар орасида авариялар сабабларини сир тутиш одати йўқ. Ҳамма бир-бирига очиқ ва мавжуд муаммоларни кўрсатиб беришга ҳаракат қиладики, мақсад – бу муаммолар қайтарилмасин.
– Тўрақўрғон ИЭСда 2020 йил ноябрида юз берган аварияда-чи? Қандай қувватда тизим ишдан чиқди?
– Тўрақўрғонда катта авария кузатилмади. Очиғини айтиш керак. Баъзан буғ-газ қурилмалари қандайдир нуқсонларни бартараф этиш учун кутилмаганда, яъни режалаштирилмаган ҳолда ўчирилади. Лекин бирор марта ҳам Тўрақўрғонда режадан ташқари электр станциясини ўчирганимиз тизимли аварияга олиб келгани йўқ.
– Рисоладагидек релели ҳимоя воситалари, кабелни ҳимоя қилувчи автомат, ҳарорат юқори бўлганда тизимни ўчириб қўядиган механизмлар билан жиҳозланганда трансформаторлар ёниб кетмаслиги керак. Лекин уларнинг ёниб кетаётгани ҳақидаги хабарларга тез-тез кўз тушмоқда. Балки уларни таъмирлаш ёки хизмат кўрсатиш жараёнида камчиликларга йўл қўйилаётгандир. Балки таъмирлаш жараёнида зарур эҳтиёт қисмларнинг сифатсизлари ишлатилаётгандир?
– Буни инкор этиб бўлмайди. Кўп ҳолатларда эксплуатациядаги камчиликлар туфайли ёнғинлар келиб чиқади. Айтганингиздек, ҳимоя вақтида ишламайди. Ёки сунъий равишда ўчириб қўйилган бўлади. Сабабини тушунтириб беришга ҳаракат қиламан.
Масалан, битта трансформаторга автомат ўрнатилган бўлади. Ортиқча юклама бўлгандан кейин у ўз-ўзидан ўчиб қолади. Бир неча марта ўчгандан кейин аҳолидан шикоятлар кўпайиб кетгач, баъзан электромонтёрлар автомат орқали эмас, тўғридан тўғри улаб қўйишади. Бу – албатта эксплуатация хатоси.
