Запорижжяда Россияга қўшилиш бўйича референдум ўтказишмоқчи. Бу худди Қримдагидек бўладими?

Яқинда Украина президенти Володимир Зеленский агар Россия босиб олинган ҳудудларда «сохта референдумлар» ўтказса, Москва ва Киев ўртасидаги музокараларни унутиш кераклигини айтганди. Эртаси куни Кремль кутилганидек жавоб қайтарди. Кейин эса Запорижжя областининг босиб олинган ҳудудларида рус армияси томонидан ташкил этилган маъмурият раҳбари Евгений Балицкий баёнот берди.

Запорижжя жануби ҳозирда Россия босқинчи кучлари томонидан назорат қилиняпти. Запорижжя АЭС ҳам шу ерда жойлашган бўлиб, сўнгги кунларда унинг ҳудуди ўққа тутилмоқда ва жанг қилаётган томонлар бир-бирини «ядро терроризми»да айбламоқда. Бундай вазият экспертлар ва Халқаро атом энергетикаси агентлиги раҳбариятини ташвишга солмоқда.

Ҳарбий экспертлар фикрича, айнан шу ерда, Украина жанубида урушнинг кейинги босқичидаги асосий воқеалар юз беради.

«Украина таркибидан абадий чиқиш»?

Ўзини «Запорижжя области раҳбари» деб эълон қилган Евгений Балицкий Мелитопол шаҳрида (Россия назорати остидаги ҳудуд) бўлиб ўтган «Биз Россия биланмиз» форумида ҳудуднинг Россия «таркибига кириши» бўйича рефрендум ўтказиш ҳақидаги фармойишни имзолади.

«Запорижжя ерлари Украина таркибини абадий тарк этади. Ҳудуд Россия билан бирлашиш йўлини белгилаб олди ва ортга қайтиш бўлмайди», деган эди аввалроқ босқинчилар маъмуриятида бош кенгаш аъзоси лавозимини эгаллаган Володимир Рогов.

Запорижжя области (Украина) маъмурияти раиси Александр Старух ҳозирча бу ташаббусга изоҳ бермади.

23 июл кунидан минтақанинг Россия назорати остидаги ҳудудида референдум ўтказиш учун сайлов комиссиясини тузишга киришдилар. Бунинг учун босқинчи ҳокимият Россия Федерацияси Марказий сайлов комиссиясидан ёрдам сўрамоқчи.

Россия расмийлари референдум кузда бўлиб ўтишини таъкидламоқда, бироқ аниқ сана айтилмаган. Херсон области ва ўзини ўзи мустақил деб эълон қилган «ЛХР» ва «ДХР»да ҳам «овоз бериш»га тайёргарлик кўрилмоқда, бироқ у ерда ҳам сана номаълум.

Илгари Кремлда «референдумлар» контекстида «халқ республикалари» мустақиллигини тан олиш ҳақида гап кетган. Айнан шундай илтимос билан Донбасснинг икки «республикаси» раҳбарлари Денис Пушилин ва Леонид Пасечник 21 феврал куни Путинга мурожаат қилишганди. Иккаласи ҳам Путиндан суверенитет ва мустақилликни тан олишни ҳамда «ЛХР» ва «ДХР» билан Россия ўртасида дўстлик ва ҳамкорлик тўғрисида шартнома тузиш имкониятини кўриб чиқишни сўраганди.

Запорижжя области мисолида эса «референдум» ташкилотчиларининг сўзларига қараганда, минтақанинг Россияга қўшилиши ҳақида гап кетмоқда. Ҳудуд маркази Запорижжя шаҳри ва минтақанинг катта қисми ҳамон Украина қўл остида экани ҳисобга олинса, босқинчилар бу жараённи қандай ташкил этиши ҳозирча ноаниқ.

«Қримнинг ноёб тажрибаси»

Эҳтимол бу саволга жавоб РФ Федерация Кенгаши халқаро ишлар бўйича қўмитаси раисининг биринчи ўринбосари Владимир Жабаровнинг сўзларида бўлиши мумкин. У Запорижжяда референдум ўтказиш учун «областнинг бутун ҳудуди неонацистлардан халос бўлиши керак» деган эди.

«Халқаро ҳамжамиятнинг муносабати салбий бўлади. У ҳар доим салбий бўлиб келган. Қрим билан ҳам вазият худди шундай эди», дейди у. Бироқ, бу россиялик сенаторни безовта қилмайди: «Аммо биз рус дунёсини асл чегараларига қайтаряпмиз. Халқаро ҳамжамиятнинг муносабати иккинчи даражали».

Херсон ва Запорижжя областларининг босқинчи ҳукумати ёз бошида Россияга қўшилиш бўйича референдумлар ҳақида гапира бошлади. Уларнинг таъкидлашича, бундай референдумлар ғоясини Россия президенти маъмуриятининг биринчи ўринбосари, Украинанинг Россия томонидан босиб олинган ҳудудлари куратори ҳисобланган Сергей Кириенко қўллаб-қувватламоқда.

Федерация Кенгашининг Қрим бўйича вакили Ольга Ковитиди 8 август куни ўзининг телеграм-каналида таъкидлаганидек, «минтақани умумроссия маконига интеграция қилиш бўйича Қримнинг ноёб тажрибаси озод қилинган ҳудудларда ҳам талабга эга. Бу масала Запорижжя ва Херсон вилоятлари билан чекланиб қолмайди».

Дарҳақиқат, Қрим ўзини куттириб қўймади. «Ишончим комилки, референдум халқнинг хоҳиш-иродасини расман тасдиқлайди. Менинг топшириғим билан Севастопол вакилларидан иборат жамоа ҳози Запорижжяда бўлиб, бу тарихий воқеа – халқ иродасини ташкил этишга ёрдам бермоқда. Севастопол 2014 йилда бу йўлни босиб ўтган эди, тажрибамиз билан бажонидил ўртоқлашамиз», деди Севастопол губернатори Михаил Развозжаев.

Аннексия қилинган Қрим 2014 йилда ўтказилган референдум натижаларига кўра, Москва томонидан Россия ҳудуди деб эълон қилинганди. Унинг қонунийлиги дунёда деярли ҳеч ким томонидан тан олинмаган. Украина Қримни «вақтинча босиб олинган ҳудуд» деб атайди.

«Медуза» нашрининг ёзишича, босиб олинган ҳудудларда Кремль буюртмасига биноан ўтказилган сўров шуни кўрсатдики, респондентларнинг атиги 30 фоизга яқини Россияга қўшилишни қўллаб-қувватлаган.

Аввалроқ BBC бу ҳудудларнинг қўшиб олиниши ҳақида Кремль ҳали бир қарорга келмаганини ёзган эди. Бироқ Москва ва босиб олинган ҳудудлардаги сўнгги баёнотлар Кремлнинг бу ғояга тобора кўпроқ мойиллигини англатиши мумкин.

«Россия, албатта, алдашга ҳаракат қилади»

«Агар босқинчилар сохта референдумлар йўлидан борса, улар ўзлари учун Украина ва эркин дунё билан музокара ўтказиш имкониятларини ёпадилар, ваҳоланки, бу Россия томонига қачонлардир керак бўлади», деди Украина президенти Зеленский.

«Мен жуда оддий нарсани айтмоқчиман: босқинчиларга ниятини амалга оширишда ҳар қандай йўл билан ёрдам берадиган ҳар бир киши жавобгарликка тортилади. Улар Украина олдида жавоб берадилар», - деб қўшимча қилди у.

Бунга жавобан, Кремль эҳтимолий референдумлар ўтказилиши минтақа аҳолисининг режаларига киришини айтди. «[Украина раҳбарияти] ўз фуқароларига мурожаат қилиб, нега уларнинг кўпчилиги мамлакатда яшашни истамаётганини сўраши керак», деди Путиннинг матбуот котиби Дмитрий Песков.

Кейинчалик, Зеленский маъмурияти Киев ва Москва ўртасидаги музокараларни қайта бошлаш мумкинлигини айтди, аммо бу фақат Россиянинг бир неча муҳим тактик мағлубиятларидан сўнг рўй берди. Акс ҳолда Кремль алдашга ҳаракат қилади.

«Бугунги кунда Россия билан келишувга эришиб бўлмайди. Россия, албатта, рад этади ёки шартнома имзолаётган томонларни алдашга ҳаракат қилади.

У ўзининг экспансионистик имкониятларидан тўлиқ фойдаланади ва Украина учун номақбул бўлган статус-квони олға сурмоқчи. Шунинг учун ҳам Россия билан музокаралар жараёни [армиясининг] бир неча муҳим тактик мағлубиятларидан кейин бошланишини тушуниш керак», деди президент девонхонаси раҳбари маслаҳатчиси Михаил Подоляк Le Figaro нашрига берган интервьюда.

Запорижжя АЭС: «Жуда юқори хавф остидаги вазият»

Запорижжя АЭС уруш бошида, март ойида рус ҳарбийлари томонидан қўлга олинган, аммо украиналик ходимларини сақлаб қолган эди.

Дам олиш кунлари Киев ва Москва бир-бирини атом электр станциясини ўққа тутишда айблади.

Шеффилд университетининг ядро материаллари парчаланиши бўйича мутахассиси, профессор Клэр Коркҳиллнинг сўзларига кўра, Запорижжя АЭС атрофида қанчалик кўп ракета ва миналар отилган бўлса, «радиация тарқалишига олиб келиши мумкин бўлган ўта оғир оқибатлар» хавфи шунчалик юқори бўлади.

Коркҳилл буни «жуда юқори хавф остидаги вазият» деб атайди. Унинг энг катта ташвиши ракеталарнинг муҳим инфратузилмани ишдан чиқариши хавфи билан боғлиқ. Агар бу содир бўлса, реакторнинг фаол ҳудудида мунтазам айланиб турадиган сув уни совита олмай қолади.

«Энг ёмон сценарий – совитувчи суюқлик йўқолиши билан боғлиқ авария. Фукусимада айнан шундай бўлган эди», деб тушунтирди эксперт.

Бироқ, экспертнинг таъкидлашича, жиддий авария эҳтимоли аниқ эмас, реакторларнинг ўзи эса қаттиқ мустаҳкамланган: улар ҳатто ракетанинг тўғридан тўғри зарбасига ҳам бардош бериши керак.

Халқаро ядро энергияси агентлиги (МАГАТЭ) раҳбари Рафаэл Гросси яқинда атом электр станциясидаги вазият «бутунлай назоратдан чиқиб кетгани»ни айтганди. Унинг сўзларига кўра, атом электр станцяларининг хавфсиз ишлаши тамойиллари бузилган ва вазият «ўта хавфли».