Аммо Толстойнинг «Тирилиш» асарини ўқир экансиз, бир-бирининг ҳаётига дахлдор бўлган, кимнингдир тақдирини кимдир ўйинчоқ қилган, кимларнингдир жабрланганини, кимларнингдир ўзгалар ҳаёти эвазига роҳатда яшаётганини кўришингиз мумкин. Толстой аристократлар тоифасидан бўлгани учун, асосан, асарларининг қаҳрамонлари айнан киборлар жамиятига мансубдир.
Достоевскийнинг ўзи қашшоқ яшагани сабабли асарлари майдонида кўпроқ камбағаллар ролъ ўйнайди. “Тирилиш” асарида эса ҳар икки тоифа бирлаштирилган: аввалига барча йигитчалар сингари пок, содда ва самимий бўлган, кейинчалик муҳит таъсири билан қалби қоралаша бошлаган ҳамда покиза бир қизнинг бахтини қалби каби қаро қилган ўзига тўқ оила фарзанди Нехлюдов; ҳатто туғилишида ҳам одамдек туғилмаган, молхонадан боқиб олинган, аммо яхши тарбия топган содда, орзулари осмон, муҳаббати соф қиздан бир кечада бахтиқаро, номуси топталган, умр бўйи азобларга маҳкум этилажак қизга айланиб қолган Катюша; жабр-зулмлардан, қора меҳнатдан тўйган, аламзада қора халқ; халқ ҳисобидан ҳаёт кечирадиган, ўзини халқнинг тақдирини ҳал қилишга ҳақлиман деб ҳисобловчи жирканч амалдорлар.
Сюжет:
Уч ёшлигида етим қолган Катюшани Софья Ивановна ҳамда Марья Ивановна исмли қари бекачлар ўз қарамоқларига олишади. Катюша на оқсоч, на асранди қиз бўлиб улғаяди. Бир куни шу бекачларнинг урушга кетаётган Нехлюдов исмли жиянлари аммалариникига 4 кунга тушиб ўтади ва 18 ёшли қиз Катюшани йўлдан оздиради. Аввалига қиз йигитнинг самимиятига ишонади, уни севиб қолади, бахтли бўламан деб ўйлайди. Аммо йигит томонидан тутқазилган 100 сўм пулни кўргач барча орзулари сароблигини тушуниб етади...
Қиз 5 ойдан сўнг ҳомиладорлигини билиб қолади. Бекачларининг уйидан чиқиб кетган Маслова турли хил кенг-у тор кўчаларга бош суқиб чиқди. Ахийри етиб борган манзили исловатхона бўлди ва у жойда бир мижозини ўлдириб қўйди. Ўзини суд залида кўрди. Нехлюдов судда маслаҳатчи эди. Масловани кўрган заҳоти йигит ҳаммасини эслади ва вужудини айбдорлик ҳисси қамради. Бу қизнинг ҳаётига ва бахтсизлигига қанчалар сабабчи бўлганини идрок қилди.
Шу кундан бошлаб айбини тузатиш йўлларини қидира бошлади. Қанча сарсонгарчиликларни бўйнига олди, югурди-елди, қанча кечмишларни бошидан ўтказди. Ҳатто фоҳиша бўлишига қарамай Масловага уйланиш истагини-да билдирди. Аммо қиз бунга кўнмади. Рози бўлолмасди.
Асар сўнгида Нехлюдов инсон ҳаётга яхшилик қилиш учун, бир-бирини эъзозлаш, озор бермаслик учун, фақат ўз лаззатини эмас, ўзгаларнинг ҳам бахтини ўйлаб яшаш учун келганини, одамни Худо яратгани, унга тўғри яшашни амр этгани, аммо инсонлар бу амрни унутиб қўяётганини тушуниб етади. Маънан, руҳан тирилади.
