Собиқ иттифоқ ҳали парчаланмаган йилларда деярли барча республикалардаги ошхоналар пештахтасига “Нон ҳамма нарсанинг бошидир (Хлеб — всему голова!)” деган ибора илиб қўйилган. Нон ҳар қандай овқат билан истеъмол қилинган. Ҳаттоки уни турли хил хамирли овқатлар билан ҳам ейишган. Бу одат ҳозиргача давом этиб келади. Буни Ўзбекистонда 3-4 кун туриб кетган меҳмон ҳам сезиши қийин эмас. Иттифоқ даврида ноннинг бунчалик эъзозланишига сабаб ота-боболардан қолган одат бўлганими ёки арзонлигими? Ёки бунга очарчилик қолдирган жароҳатлар сабабми?

Танқислик сезилмаган ягона маҳсулот

Совет даврида яшаган одамлар қаҳатчилик сўзини тез-тез тилга олишади. Дўконларда кийим-кечак ёки озиқ-овқат учун навбатга туришлар, дўконга келган нарсаларнинг тез-тез тугаб қолгани ҳақида айтилган ҳикоялар кам бўлмаса керак. Етишмовчилик китобдан то ичкийимларгача сезилганини айтишади. Бундай танқислик, албатта озиқ-овқат маҳсулотлари учун ҳам бўлган. Лекин нон ҳақида бундай деб бўлмайди. Аксинча, етишмовчилик сезилмаган ягона маҳсулот нон дейиш мумкин.

Ноннинг нархи бошқа бирламчи маҳсулотлар каби давлат томонидан белгиланган. Бундан ташқари, давлат аҳолининг барча қатламлари қурби етадиган бўлиши учун нон устидан доимий назорат қилган. Масалан, 1960-йилларда оқ бўлка нон 14 тийин турган. Бу нарх иттифоқнинг сўнгги 10 йиллигида ҳам сақланиб қолган.

ССCР тарқалиб кета бошлагач нон нархи кўтарилди. Лекин бу кўтарилиш яхши томонга бўлди. Олдин нон арзон эди, лекин сифати ҳақида бундай деб бўлмайди. Секин-секин новвойхоналарнинг пайдо бўлиши билан ноннинг турли хиллари пайдо бўлди. Ва ҳатто бу нонлар олдингиларидан анча яхши ҳам эди.

30-йиллардаги очарчилик

Ноннинг жуда эъзозланиб ва ҳатто севиб истеъмол қилинишининг яна бир сабаби очарчилик дейиш мумкин. Совет иттифоқи 2 та йирик очарчилик даврини бошдан кечирган. Биринчиси – 1930-1933-йилларда давом этган бўлса, кейингиси 1946-1947-йилларда эди.

1930–1933-йиллардаги очарчиликда 5,7 миллиондан 8,7 миллионгача одам қурбон бўлгани айтилади. Ўша йиллари совет иттифоқида биринчи беш йиллик режа доирасида қишлоқ хўжалигини мажбурий коллективлаштиришга киришилди. Тез саноатлаштиришга ўтиш мақсадида қишлоқ хўжалигида ишчи кучи камайди. Натижада иттифоқнинг асосий дон етиштирувчи ҳудудлари бўлган Украина, Шимолий Кавказ, Волгабўйи, Қозоғистон, Жанубий Урал ва Ғарбий Сибирда одамлар очлик қурбони бўлдилар.