Бир инсон умри давомида она тилидаги у ёки бу сўз жамоатчилик тафаккурида ёки расмий риторикада ўз маъносини кескин ўзгартириши мумкинлиги аввалдан яхши маълум. Бу ўзгариш айрим ҳолларда аввал бошидагига умуман зид келадиган тарзда бўлиши ҳам мумкин.
Болалиги уруш даврларига тўғри келган акам, масалан, отамиз офицер эканидан жуда фахрланарди. Урушнинг энг қайноқ паллаларида офицерлик рутбасига эришган отамиз эса, «офицер» сўзи ҳақоратомуз маъно касб этгани — офицер деганда «оқ офицер»лар тушунилган чоғларни яхши эслаган. Қизил армияда эса командирлар бўлган. Отамиз урушга командир бўлиб жўнаб кетиб, офицер бўлиб қайтиб келган, — деб ёзади адиб ва шоир Лев Рубинштейн.
Яна «кўнгилли» деган сўз бўларди. Беминнат ижтимоий ҳаракатга мойил инсонни билдирадиган беозоргина сўз. 1941 йилда фронтга кўнгилли равишда отланганлар жуда кўп бўлган. Улар асосан ўсмир йигитчалар, кечаги мактаб ўқувчилари, машқ ўтамаган, қурол отиб кўрмаган болалар эди ва уларнинг саноқлиларигина фронтдан тирик қайтган.
Менинг ўсмирлик чоғларимга келиб бу сўз «кўнгилли комсомолчилар» каби сўз бирикмалари пайдо бўлишига сабаб бўлди. «Қизил хоч ва яримой», «Табиатни асраш», «Армия, авиация ва флотга кўмак кўрсатиш», «Ўт ўчирувчиларга ёрдам» каби саноқсиз «кўнгиллилар жамияти» кабиларни-ку, санаб адоғига етиб бўлмайди. Лекин ростдан ҳам ҳаммаси кўнгилли ёрдам бўлган.
1970-йиллар ўрталарида қандайдир илмий муассасада ишловчи ўзимдан каттароқ танишимнинг ҳикоясини эслайман. Навбатдаги «коммунистик шанбалик»да (ҳозирги биздаги умумхалқ ҳашарининг «бобокалони») ходимларни анжуманлар залида тўплашган, у ерда партия ташкилоти раиси «мазкур тадбир» ниҳоятда аҳамиятли экани ҳақида гапирган. «Роппа-роса саккиз-у нол-нолда ҳамма ўз иш жойида бўлиши керак… Иш қуроллари ташкилий равишда бўлимларга қараб тарқатилади… Бу муҳим сиёсий масала эканини ҳисобга олинглар… Ким бу тадбирда сабабсиз иштирок этмаса, ўзидан хафа бўлсин...». Хуллас, мана шунақа тарзда.
Ўзининг оташин нутқидан сўнг у пича сукут сақлаб, ифодали тарзда, барчасини бўғинга бўлган ҳолда ирод қилган: «Ле-кин ҳам-ма-си их-ти-ё-рий ра-виш-да бў-ли-ши ке-рак! Тушунтиролдимми?»
Бу ерда нимаси тушунарсиз бўлиши мумкин, тавба. Айнан ўша йиллари «ихтиёрий-мажбурий тартибда» кўринишидаги сўз қурилмаси пайдо бўлган.
Пионерлик йилларимда фуқаролар уруши иштирокчиси бўлган қария қўшни аёлдан «Пароход плывёт, дымит кольцами. Будем рыбу мы кормить добровольцами» («Кема сузиб борар, тутун бурқситиб, балиқларни кўнгиллилар билан боқамиз») қабилидаги частушка (тўртлик шеър) эшитганман. Ўшанда менга бу шеър таҳқирловчи, юмшоқроқ қилиб айтганда, ғалати кўринган. «Кўнгилли халқ дружинасичи»-чи? ДОСААФ-чи (Всесоюзное добровольное общество содействия армии, авиации и флоту — Бутуниттифоқ армия, авиация ва флотга кўмак кўрсатувчи кўнгиллилар жамияти)? Мен ўшанда фуқаролар уруши даврида оқларга ёрдам берувчилар кўнгилли (доброволец) деб аталганини қаёқдан билай? Кейинроқ яна бир кампирдан — у ҳам «собиқ»лардан — шу частушканинг бошқачароқ вариантини эшитдим: унда балиқларга ем сифатида комсомолчилар тилга олинган. «Кўнгилли комсомолчилар» менинг шууримда зиддиятлар кураши ва бирлик тўғрисидаги диалектик қонуниятнинг лўнда иллюстрациясига айланиб қолганди.
