Фёдор Достоевскийнинг «Телба» романидаги марказий қаҳрамон княз Мишкин ҳам айнан шундай телбалардан. Телба бўлганда ҳам бошқа «соғлар»дан ўткирроқ, ақллироқ телбадир. Реформа пайти жамиятда зиддият кучайиб, инсонлар ўртасида меҳр-муҳаббат қочган бир вақтда князнинг раҳмдиллиги, беғубор ва бегуноҳлиги одамларга кулгили туюлади. Қаҳрамоннинг соф ва покиза қалбини кирлаб кетган жамият қабул қилолмайди, иложи борича ўзидан соқит қилишга уринади ва уддалайди ҳам (асар сўнгида княз Мишкин келган жойига, яъни Швейцариядаги жиннихонага қайтади). Княз тушиб қолган жамиятда гўзал туйғу ва бебаҳо фазилатлар аллақачон ўз қийматини йўқотиб улгурган ва қаҳрамонимизнинг қарашлари эскилик сарқитига айланиб бўлган эди.
Асардаги бошқа қаҳрамонлар ҳам турли рамзларни ифодалаб келиши мумкин: Настася Филипповна – топталган номус-ор. Аглая – қадрсиз, ҳақоратланган муҳаббат, Ипполид – аламзада ва ичиқораликка оғган умр, Рогожин – пийпаланган гўзаллик ва номусга шайдо ғурур (жабрланувчи сифатида ҳам қарашимиз мумкин) ва ҳоказо.
Княз Мишкинни Дон Кихотга ҳам қиёслашимиз мумкин. Дон Кихот ўзининг соддалиги билан китобхонда кулги қўзғатади. Княз Мишкин кулги қўзғатмаса-да, унинг бошқа фазилати бор. У жудаям пок, боладек маъсум. Афсуски, буни тентакликка йўйишади.
Нима учун Настася Филипповна ва Аглая бошқа «Соғлар»ни эмас, айнан телба князни севади? Унинг на пули, на давлати бор эди. Бошқалардан ожиз ва заиф кўринарди. Аммо князда маънавий бутунлик, қалб тўлиқлиги мавжуд. Шунинг учун ҳам Настася Филипповна бу покиза юракка ўзининг дарз кетган, пийпаланган ва парчаланган юрагини раво кўролмади.
Ҳар бир инсоннинг юрагида кичиккина болакай яшайди. У жудаям беғубор, гуноҳсиз, ишонувчан ва содда. У ёмонлик нима билмайди, ҳатто тушунмайди. Унинг вужуди поклик, тозалик. Доим яхши нарсаларни ўйлайди ва талаб қилади. Инсон улғайгани сари ўша болакайининг овозига қулоқ солмай қўяди. Баъзан ҳаттоки бу овозни бўғиш учун кичик вужуднинг оғзини зўрлик билан ёпади. Унга тазйиқ ўтказа бошлайди. Бора-бора болакай гапирмай қўяди, гапиришга қўрқади. Руҳи жароҳатланади. Ҳар бир киши ичидаги кичик боласининг гапига қулоқ солиб туриши лозим. Уни йўқотиб қўйса, катта мағлубиятга учраган бўлади. Ҳаётини самимият тарк этади.
Достоевскийнинг ҳамма қаҳрамонлари шикаста, эзилган. Бироқ уларнинг ичида катта қалб яширин. Ҳар бири қайсидир жиҳатдан етук кишилар. Бу ёзувчининг қаҳрамонлари китобхонни ўзига шундай чорлаб оладиларки, китобхон ўша қаҳрамон бўлиб яшайди, сўзлайди, ўйлайди. Достоевский асарлари тугамайди, аксинча, тугагандан сўнг бошланади ва китобхон тафаккурида яшайди.
Асардан иқтибослар:
