“Минтақада кучлар мувозанати қайта шаклланди” — сиёсатшунос Яқин Шарқдаги геосиёсий вазият ҳақида  

Якунланган йил АҚШ Эронни бомбалади, Тел-Авив ва Теҳрон сўнгги 50 йилдаги энг жиддий урушни ўтказди. Сурияда Асад хукмронлиги тугаб, ҳокимият тепасига Ғарбга интилувчи кучлар келиши ортидан Россия ва Эрон таъсири кескин қисқарди. Исроилнинг "жабрдийда" мақоми глобал миқёсда ўзгаришга юз тутди. Kun.uz'нинг “Геосиёсат” дастурида сиёсатшунослар Яқин Шарқ минтақасидаги ўзгаришлар ва яқин келажакдаги кутилмалар хусусида сўз юритишди.

{Yii::t(}

Ўтказиб юбориш 6s

Ўтказиб юбориш

Яқин Шарқ минтақаси ўтган 2025 йилда қанчалик ўзгарди?

Фарҳод Каримов: Яқин Шарқ минтақасида 2025 йилга келиб асосий, фундаментал муаммолар ўзгаргани йўқ. Фаластин масаласига янги муаммо қўшилмади. Бироқ минтақадаги кучлар мувозанатида жиддий ўзгаришлар юз берди. Хусусан, 2024 йил охирида Сурияда ҳукумат алмашинуви, Россия ва Эроннинг минтақадаги таъсирини сезиларли даражада чеклади. Бу ҳолат прокси кучлар фаолиятига ҳам бевосита таъсир кўрсатди. Кучлар балансидаги бу силжиш Исроилга муайян давр ва шароитда сиёсий ҳамда ҳарбий амалиётлар қилиш имконини берди. 2025 йилнинг энг муҳим жиҳатларидан бири айнан шу омил билан боғлиқ.

Иккинчи муҳим масала — Америка Қўшма Штатларининг минтақага очиқ ва фаол тарзда қайтишидир. АҚШ аввал ҳам минтақада мавжуд эди, бироқ Трамп даврида бу иштирок анча очиқ ва тизимли тус олди. Унинг Яқин Шарққа оид ўзига хос ёндашуви минтақадаги геосиёсий муҳитни сезиларли даражада ўзгартирди. Исроил–Ғазо можаросига келганда, Трампнинг ёндашуви Байден сиёсатидан тубдан фарқ қилди. Трамп бу муаммони фақат Исроил ва Фаластин доирасида эмас, балки араб давлатлари капитали ва сиёсий иштироки орқали ҳал қилиш тарафдори бўлди. Натижада Шарм аш-Шайх шаҳрида муайян келишувларга эришилди. Бу келишувлар Исроилга нисбатан ташқи босим ва хавфларни маълум даражада камайтирди.

Шу билан бирга, АҚШ президентининг Кўрфаз араб давлатларига ташрифлари ҳамда Саудия Арабистони валиаҳд шаҳзодаси Муҳаммад бин Салмоннинг АҚШга сафари Америка Қўшма Штатларининг минтақадаги таъсир доираси ва йўналишларини янада мустаҳкамлади. Натижада қатор умумий келишувлар юзага келди. Бу келишувлар Фаластин–Ғазо муаммосини сиёсий кун тартибида иккинчи планга сурди. Сўнгги икки ой ичида медиа маконида Ғазо масаласининг кескин камайиб кетиши айнан шу билан изоҳланади. Бироқ реал вазият ўзгаргани йўқ. Ғазода ҳарбий ҳаракатлар давом этмоқда, қурбонлар бор, уруш тўхтагани йўқ. Шарм аш-Шайх келишувининг асосий ютуғи — Ғазога гуманитар ёрдам кириб келиши ва очликнинг нисбатан жиловлангани бўлди. Умуман олганда эса, Яқин Шарқдаги сиёсий манзара ўзгармади, фақат кучлар баланси қайта шаклланди.

Камолиддин Раббимов: Яқин Шарқдаги энг муҳим ўзгаришлардан бири Исроилнинг минтақадаги ва глобал майдондаги мақоми билан боғлиқ бўлди. Аввал Исроил коллектив Ғарб томонидан минтақада нисбатан конструктив, барқарорлаштирувчи давлат сифатида кўриларди. Араб давлатлари билан муносабатларда ҳам, асосан, Эронга қарши яширин ёки очиқ ҳамкорлик устувор йўналиш бўлиб келган эди. Бироқ 2025 йил бу ёндашувни тубдан ўзгартирди. АҚШдан ташқари кўплаб Ғарб давлатлари Фаластинни давлат лойиҳаси сифатида тан олди. Япония, айрим Европа мамлакатлари, жумладан Германия ҳам бу йўналишда позициясини қайта кўриб чиқмоқда. Натижада Исроилга нисбатан Ғарбнинг муносабати кескин ўзгарди. АҚШ Исроилни қўллаб-қувватлашда давом этаётгани боис бу жараён ҳали ўзининг энг юқори нуқтасига етгани йўқ, бироқ умумий глобал консенсус аллақачон силжиган. Иккинчи жаҳон уруши ва Холокостдан кейин Исроил дунё жамоатчилиги томонидан жабрдийда давлат сифатида қабул қилинган, унга нисбатан кучли ҳамдардлик мавжуд эди. Бугун эса айнан шу “жабрдийдалик консенсуси” емирилмоқда. Бу ўзгариш жаҳон жамоатчилик фикрида ҳам, халқаро сиёсий муҳитда ҳам яққол сезилмоқда.

Иккинчи муҳим бурилиш — Эроннинг минтақадаги қабул қилинишидир. Аввал араб давлатлари Эронга асосий бузғунчи ва таҳдид манбаи сифатида қарар эди. 2025 йилда бу қараш сезиларли даражада ўзгарди. Саудия Арабистони ва бошқа араб давлатларида “асосий хавф Эрон эмас, балки Исроилнинг ўзи” деган хулоса тобора мустаҳкамланди. Бугун Эрон ва араб давлатлари ўртасида иттифоқ мавжуд эмас, аммо очиқ душманлик ҳам йўқ. Уларни бирлаштираётган умумий омил — Исроилга нисбатан хавотир ва қаршиликдир. Аввал Исроил ва араб давлатлари Эронга қарши бирлашган бўлса, бугун араб давлатлари ва Эрон Исроилга қарши бир платформада яқинлашиб бормоқда. Бу минтақавий кучлар мувозанатидаги энг муҳим силжишлардан биридир. Саудия Арабистони позициясидаги ўзгариш бунга яққол мисолдир. 2023 йил 7 октябр воқеаларидан кейин расмий Риёд бир муддат сукут сақлаб, Исроил билан муносабатларни келажакда нормаллаштириш эҳтимолини очиқ қолдирган эди. Аммо 2025 йилда Саудия Арабистони аниқ ва қатъий позицияни эълон қилди: Фаластин давлати барпо этилмагунча Исроил билан ҳеч қандай нормаллаштириш бўлмайди. Бу баёнот Исроилнинг қўшни давлатлар учун жиддий хавф сифатида қабул қилинаётганидан далолат беради. “Катта Исроил” ёки “Буюк Исроил” ғояси энди шунчаки сиёсий фантазия эмас, балки реал хавф сифатида қабул қилинмоқда. Бу ҳолат Миср, Иордания ва Саудия Арабистонини ҳам жиддий хавотирга солди.

Бугун Исроил минтақада ўзини йирик геосиёсий куч — держава сифатида тутишга уринмоқда. Сўнгги кунлардаги Сомалилендни тан олиш масаласидаги ҳаракатлар бунга мисол бўла олади. Исроил АҚШнинг тўлиқ розилигисиз янги ташаббусларни бошлаяпти ва “аввал ҳаракат қиламиз, кейин иттифоқчилар барибир тан олади” деган ёндашувни намоён этмоқда. Бироқ АҚШ президенти Доналд Трамп Сомалиленд масаласида Исроил ортидан эргашмаслигини очиқ айтди. Бу эса Исроилнинг имкониятлари ҳамон АҚШ билан чекланганини кўрсатади.

Суҳбатни тўлиқ YouTube платформасида томоша қилишингиз мумкин.

НормуҳаммадАли Абдураҳмонов суҳбатлашди.