Ҳусийлар, Саудия ва БАА учбурчаги: Яманда нималар бўляпти?

Декабр охирида Саудия бошчилигидаги коалиция Ямандаги БАА кемаларига зарба берди. Бу – Яман инқирозининг шунчаки ҳусийлар ва ҳукумат қарама-қаршилиги эмас, балки мураккаб минтақавий рақобат маҳсули эканини яна бир бор кўрсатиб берди. Kun.uz бу мавзу шарҳи учун “Геосиёсат” дастурида сиёсий таҳлилчиларга юзланди.

{Yii::t(}

Ўтказиб юбориш 6s

Ўтказиб юбориш

Экспертларга кўра, сўнгги йилларда Саудия Арабистони ва Бирлашган Араб Амирликлари Яманда тинчлик ўрнатиш учун бир фронтда ҳаракат қилгандек кўринса-да, аслида уларнинг стратегик манфаатлари тобора тўқнаш келмоқда.

— Саудия Арабистони ва БАА Яманда нега тўқнашди?

Шавкат Икромов: Бу воқеалар кутилмаган эмас эди. Яман атрофидаги кескинлик йиллар давомида шаклланиб келган ва қачондир очиқ тўқнашувга олиб келиши аниқ бўлган. Мамлакат узоқ вақт халқаро эътибордан четда қолгандек туюлган бўлса-да, ички зиддиятлар доим сақланиб келган. Жараёнлар 2011 йилги Араб баҳори билан бошланди. Бу тўлқин Яманда нисбатан муваффақиятли кечди ва 2014 йилда ҳусийлар исёни натижасида амалдаги ҳукумат ағдарилди.

Ҳусийлар – шиаликнинг алоҳида йўналишига мансуб, Эрон билан яқин алоқаларга эга ҳаракат. Улар ҳокимиятнинг муҳим қисмини эгаллагач, 2015 йилда Саудия Арабистони бошчилигида 9 та араб давлатидан иборат коалиция Яманга ҳарбий аралашувни бошлади. Расмий баёнотларда бу операция қисқа муддатли бўлиши, мамлакатда легитим ҳукумат ўрнатилгач, қўшинлар олиб чиқилиши айтилган эди. Бироқ Саудия Арабистони Яманнинг мураккаб ижтимоий ва тарихий тузилишини етарлича инобатга олмади. Яман асосан тоғли ҳудудлардан иборат бўлиб, асрлар давомида қабилавий бошқарув устун бўлиб келган. Марказлашган ҳокимият бу ерда ҳеч қачон тўлиқ ишламаган: қабилалар ўз ҳудудларини мустақил назорат қилади, марказий ҳокимият билан эса фақат шартли келишувлар асосида муносабат юритади.

2019 йилга келиб Саудия Арабистони ҳарбий йўл билан ғалабага эришиб бўлмаслигини англаб етди. Коалиция ичида ҳам парокандалик кучайди: Судан қўшинларини олиб чиқди, Қатар чекинишни бошлади. Шу фонда ар-Риёд музокараларга ўтишга мажбур бўлди. Қолаверса, ҳусийлар Эрон билан келишган ҳолда Саудия нефт инфратузилмасига зарбалар бериб, мамлакат даромадларига жиддий зарар етказган эди. Музокаралар натижасида Саудия Арабистони, Бирлашган Араб Амирликлари ва Яман томонлари федерал тузилишга асосланган келишувга яқинлашди. Жанубга муайян автономия берилиши, ҳусийларнинг ҳам бошқарувда иштироки назарда тутилган эди. Дастлаб бу модел нисбатан барқарорлик олиб келгандек бўлди. Аммо орадан вақт ўтиб, ҳусийлар Эрон кўмагида яна кучайди, пойтахтни ва мамлакатнинг муҳим ҳудудларини эгаллади.

Бу жараёнда Бирлашган Араб Амирликлари жанубий кучларни фаол қўллаб-қувватлади. Сабаби оддий: Боб ал-Мандаб бўғози ва йирик портлар устидан назоратни қўлга киритиш. БАА глобал денгиз савдосида муҳим ўрин тутади ва Яман портлари устидан таъсирни кенгайтириш орқали ўз геоиқтисодий мавқейини мустаҳкамлашга интилади. Бу эса Саудия Арабистони манфаатларига зид эди. Натижада 2019 йилги келишув бузилди, Саудия Арабистони ва БАА ўртасида яширин рақобат очиқ зиддиятга айланди.

Бу икки давлат фақат Яманда эмас, Суданда ҳам прокси уруш олиб бормоқда. Ҳар икки ҳудудда улар турли гуруҳларни қўллаб-қувватлаб, минтақавий таъсир учун рақобатлашмоқда. Бу ҳолат кўп дуч келинадиган саволга ҳам жавоб беради: нега араб давлатлари бирлашиб, Ғазода Исроилга қарши ҳаракат қила олмайди? Чунки улар ўзаро келиша олмайди. Яман бунга ёрқин мисол. Араб цивилизациясининг қадимий маркази бўлган бу ҳудуд бугун ҳам стратегик глобал денгиз савдосининг муҳим йўлакларини назорат қилиш имконини беради. Шу сабабли Яманда тинчлик йўқ.

Геосиёсатда “география – тақдир” деган тушунча бежиз эмас. Яманнинг жойлашуви унга барқарорлик эмас, балки доимий рақобат, аралашув ва урушларни олиб келди.

Камолиддин Раббимов: Бир неча йил аввал WikiLeaks асосчиси Жулиан Ассанж АҚШ Давлат департаментининг махфий дипломатик ёзишмаларини ошкор қилган эди. Бу ҳужжатлар орасида Саудия Арабистони ва Бирлашган Араб Амирликлари ўртасидаги яширин рақобат ҳам очиқ акс этган. Дипломатик ёзишмаларда амирликлар мунтазам равишда Вашингтонга шундай мазмунда мурожаат қилгани маълум бўлди: “Саудия Арабистонига эмас, айнан бизга таянинг”.

Амирликлар АҚШни Саудия Арабистони “катта, лекин беқарор ва инжиқ давлат” экани, унинг сиёсий йўналиши исталган пайтда ўзгариши мумкинлиги билан огоҳлантирган. Ўзини эса АҚШ учун ишончли, барқарор ва узоқ муддатли ҳамкор сифатида тақдим этган. Шунингдек, БАА Исроил билан муносабатларни максимал даражада яхшилашга тайёрлигини билдирган ва бу сиёсат бугун амалда тўлиқ намоён бўлмоқда.

Қатар Саудия Арабистонига очиқчасига қарши позиция эгаллаган бўлса, Бирлашган Араб Амирликлари ташқи томондан ар-Риёд билан келишгандек кўринади, аммо амалда ўз мустақил сиёсат юритади. Саудия Арабистони тарихан қуруқлик давлати бўлса, БАА асрлар давомида денгиз савдосига таянган жамият бўлган. Ҳатто XIX аср манбаларида Форс қўлтиғи ҳудудидаги араб қабилалари “денгиз қароқчилари” сифатида ҳам тилга олинган.

Бугунги кунда Яман де-факто уч қисмга бўлинган. Ҳусийлар Эрон томонига таянади. Мамлакатнинг бошқа ҳудудлари эса илгари Саудия Арабистони ва БАА умумий таъсири остида эди. Аммо ҳозир вазият ўзгарди: жанубдаги Муваққат кенгаш БАА кўмагида Саудия Арабистони илгари илгари сурган Ягона Яман лойиҳасидан чиқиб, мустақил давлат тузиш йўлига ўтмоқда.

Саудия Арабистони Яманнинг бўлинишига қатъиян қарши. Риёд учун бу масала принципиал: Яманнинг парчаланиши Саудия ичидаги эҳтимолий сепаратистик сценарийлар учун хавфли намуна бўлиши мумкин. Айрим Ғарб концепцияларида Саудия Арабистонини келажакда бир неча мустақил давлатларга бўлиш ғоялари мавжудлиги Риёдни янада эҳтиёткор бўлишга мажбур қилмоқда.

БАА эса, аксинча, минтақада мустақил прокси кучлар яратишга фаол киришган. Сомали, Сомалиленд ва Африканинг бошқа ҳудудларида БАА молиявий ва сиёсий таъсирини кенгайтирмоқда. Бунга унинг катта молиявий ресурслари, АҚШ билан яқин муносабатлари ва Исроил билан энг илиқ алоқаларга эга араб давлати экани замин яратмоқда.

Жанубий Яман кучлари аллақачон очиқ баёнот беряпти: агар Исроил уларни мустақил давлат сифатида тан олса, улар ҳам Исроилни тан олади. Шунга ўхшаш сценарий Сомалиленд мисолида кўрилди – Исроил бу ҳудудни биринчилардан бўлиб тан олди ва АҚШда унинг манфаатларини лобби қилмоқда. Худди шу модел БАА қўллаб-қувватлаётган яманлик кучлар томонидан ҳам илгари сурилмоқда.

Хулоса қилиб айтганда, Ямандаги вазият фақат ички можаро эмас. Бу Саудия Арабистони ва Бирлашган Араб Амирликлари ўртасидаги кенг кўламли геосиёсий, геоиқтисодий ва геостратегик рақобатнинг бир қисми ҳисобланади. Бу кураш минтақанинг келажакдаги сиёсий харитасини белгилаб бериши мумкин.

Суҳбатни тўлиқ YouTube платформасида томоша қилишингиз мумкин.

НормуҳаммадАли Абдураҳмонов суҳбатлашди.