Бу қанчалик ноёб амалиёт? У қандай ташкиллаштирилган? Нима учун Венесуэла армияси америкалик ҳарбийларга қаршилик кўрсатмади? Трамп ўз мақсадига эришдими?
АҚШ армияси ва флотининг Венесуэла президенти Николас Мадурони қўлга олиш бўйича ўтказган амалиёти ўта муваффақиятли ўтиб, жиддий йўқотишларсиз якунланди. Нафақат узоқ ва машаққатли режалаштириш, балки мақсадлар нисбатан камтарона бўлгани туфайли ҳам бунинг имкони бўлди: Доналд Трамп маъмурияти ҳозирча «чавесчилар» режимини буткул ағдариб, вақтинчага бўлса ҳам мамлакат ҳудудини оккупация қилмоқчи эмас. Йўқотишларнинг йўқлигидан кўра айнан шу жиҳати – Каракасга қилинган рейдни катта қўшинларни жалб қилиб ўтказилган бошқа операциялардан (Американинг Кариб денгизи ва дунёнинг бошқа минтақаларидаги, шунингдек, советлар ва Россиянинг Афғонистон ҳамда Украинадаги операцияларидан) ажратиб туради.
Бундай амалиётлардан нисбатан муваффақиятли намуналар сифатида АҚШнинг «Ал-Қоида» раҳбари Усама бин Лодин ҳамда ИШИД «халифаси» Абу Бакр ал-Бағдодийни йўқ қилиш учун ўтказган операцияларини келтириш мумкин. Лекин мураккаблик даражасида ҳам фарқ бор эди: Мадуро олдинги нишонлардан фарқли ўлароқ, шунчаки дўстона давлат ҳудудида эмас, балки ўз мамлакати пойтахтидаги ҳарбий база ичида жойлашганди.
Оккупация ва режимни ўзгартириш бўйича қатъий ҳаракатлар йўқлиги операциянинг сиёсий ва стратегик қийматини пасайтиради. Трамп маъмурияти Венесуэла ҳукумати Мадуро йўқлигида ва унинг тақдирига шерик бўлиш хавфи остида Вашингтонга бўйсунишини кутмоқда. Ҳозирча бунга умид қилиш қанчалик ўзини оқлаганини баҳолаш қийин.
Бу қанчалик ноёб амалиёт?
АҚШ олдин ҳам ўзига маъқул бўлмаган сиёсатчилар ва давлат раҳбарларини ағдариш ва қўлга олиш билан шуғулланган. Жумладан, Кариб денгизи ҳавзасида ҳам. Хусусан, 1983 йилда АҚШ армияси Гренада орол давлатини (СССР ва Куба томонидан қўлланган социалистик давлат) эгаллаб олган, 1989 йил декабри ва 1990 йил январида Панама диктатори Мануэл Норегани ағдарган. Кейинроқ у АҚШга гиёҳванд моддалар контрабандасини ташкиллаштиришда айбланиб (ҳозирда Мадуро ҳам шундай жиноятларда айбланмоқда), узоқ муддатга қамалган. Икки ҳолатда ҳам АҚШ амалиёт кўча жангларига айланиб, ҳарбийлар ва тинч аҳоли орасидаги йўқотишлар (ўнлаб кишилар) ҳамда жиддий вайронгарчиликлар билан кечган. Ҳарбий ҳаракатларга ўн минглаб аскарлар жалб этилган. Икки амалиёт якунида ҳам ҳокимият куч билан ўзгартирилган.
Американинг «Иводзима» универсал десант кемаси Венесуэла қирғоқлари яқинига жойлаштирилди. Унинг палубасида махсус операциялар учун вертолётларни олиб юриши мумкин. Фото: AFP
Шу билан бирга, АҚШда бундай амалиётлардаги муваффақиятсизлик тажрибаси ҳам бор – 1993 йилда вертолётларда Могадишога туширилган махсус топшириқли бўлинма «Сомали миллий алянси»нинг икки амалдорини қўлга олишга уринган, аммо якунда амалиёт кўча жангларига айланиб кетиб, америкалик 18 аскар ҳалок бўлган.
Мавзуга оид
Бу каби операциялар доимо хавфли бўлиб, разведка, махсус операция кучлари ва авиациянинг кучли қўлловини пухта тайёрлаш ва мувофиқлаштиришни талаб қилади. Агар бу етарли бўлмаса, операция муваффақиятсизликка учрайди.
2022 йил 24 февралида, Украинага босқиннинг илк кунида, Россия армияси вертолётлар орқали Киев яқинидаги Ҳостомел аэродромини эгаллаб олиш учун у ерга десант туширишга ҳаракат қилганди.
Амалиёт вақтида шиддатли жанг юзага келган ва россиялик десантчиларнинг кўпчилиги ҳалок бўлган, вертолётлар уриб туширилганди. Аэродромни эгаллаш мақсади эса амалга ошмаганди.
Бунга режалаштиришдаги нўноқлик ва аниқ разведка маълумотлари йўқлиги, шунингдек, авиация ҳаракатлари яхши мувофиқлаштирилмагани (бунинг натижасида Украина ҳаво ҳужумидан мудофаа кучларини бостирилмаган) сабаб бўлганди.
Америкаликлар, катта эҳтимол билан, ўзининг ва ўзгаларнинг муваффақиятсизлигидан хулоса чиқариб, ҳаво амалиёти тактикасига тузатишлар киритган.
Каракасдаги амалиёт кўлами ва сиёсий мақсадлари борасида фарқланади: бу, моҳиятан қудратли авиация гуруҳи қўлловида ҳаракатланган махсус топшириқли гуруҳ амалга оширган рейд. «Америка душманлари»ни зарарсизлантириш учун мўлжалланган бундай рейдлар (ишлатилган кучлар ва воситалар нуқтайи назаридан кичикроқ миқёсда) илгари ҳам ўтказилган.
2011 йил Покистоннинг Абботтобод шаҳрида Америка махсус топшириқли кучлари «Ал-Қоида» етакчиси Усама бин Лодинни ўлдирганди;
2019 йилда Сурияда (Идлиб атрофида, ўшанда мухолифатчи бўлган кучлар назоратидаги ҳудудда) таркибида 160-авиация полки вертолётлари ва «Делта» махсус топшириқли бўлинмаси жангчилари бўлган жанговар гуруҳ томонидан ИШИД раҳбари Абу Бакр ал-Бағдодий йўқ қилинган.
Икки ҳолатда ҳам террорчилар жойлашган ҳудуд «расмийлари» огоҳлантирилмаган. Аммо ўшанда иш Покистон армияси ёки «Ҳайят Таҳрир аш-Шом» гуруҳи билан тўқнашувгача етиб бормаганди. Венесуэладаги рейдда эса махсус топшириқли бўлинма ҳаракатларини ҳаво амалиёти билан мувофиқлаштириш (Каракасдаги ҳаво ҳужумидан мудофаа кучлари ҳамда армия базасидаги қаршиликни бостириш учун) талаб этилди.
Албатта, бу рейдлар халқаро сиёсат учун ҳам, Американинг ички сиёсати учун ҳам муҳим бўлган жиҳатлари билан ажралиб туради. Хусусан, АҚШда демократлар ҳозирги операцияни ҳарбий ҳаракатлар сифатида таснифлаш мумкинми, деган саволни ўртага ташламоқда (бу ҳолда ҳукумат Конгрессни хабардор қилиши мажбурий бўларди). Табиийки, бундай операция халқаро ҳуқуқ билан қандай боғлиқлиги ҳақида мунозаралар мавжуд. Аммо ҳарбий нуқтайи назардан муваффақиятнинг асосий омиллари аввалги рейдлардаги билан бир хил чиқди: қўққисдан ҳужум қилиш, тезкор ҳаракатланиш ҳамда кучлар ва ўт очиш воситаларининг бир нуқтада тўпланиши.
«Мутлақ қатъият» операцияси шу қадар силлиқ кечдики, кўплаб шарҳловчилар бу муваффақият Боливар қуролли кучлари ёки Венесуэла ҳукумати билан келишув натижаси бўлганини тахмин қилмоқда.
Бироқ бўлиб ўтган воқеалар шуни кўрсатадики, агар фитна рўй берган бўлган бўлса ҳам, америкаликлар Венесуэла армиясига жиддий тўсиқ сифатида қарашган.
Кучли рақиб
Биринчидан, АҚШ қаршисида анчагина кучли рақиб турганди. Боливар қуролли кучлари (Венесуэла армияси шундай аталади) 123 минг ҳарбий хизматчидан иборат.
Армия ўз ҳарбий-ҳаво кучларига ҳам эга. Қирувчи авиация таркибида Америка томонидан ишлаб чиқарилган F-16 A/B русумли 21 та самолёт ҳамда Россия етказиб берган Су-30МКВ русумли, нисбатан замонавий бўлган 21 та самолёт мавжуд.
Бу қирувчилар Американинг F-22 ёки F-35 самолётларидан ортда қолади, лекин нима бўлганда ҳам Россиянинг «сушкалари» тўртинчи авлодга мансуб жанговар самолётлардир.
Венесуэла ҳарбий-ҳаво кучлари ихтиёрида Американинг эскирган F-16 қирувчи самолётлари (суратда) ва Россиянинг замонавийроқ Су-30 самолётлари мавжуд. Фото: AFP
Ҳаво ҳужумидан мудофаа кучларида С-300ВМ русумли мобил зенит-ракетна комплексларининг иккита дивизиони бор (жами 12 та учириш қурилмаси). Улар ғилдиракли шассига ўрнатилади, бу эса комплексларга позицияни тезда ўзгартириб, ҳаво зарбаларидан қочишга имкон беради.
Улардан ташқари, ҳаво ҳужумидан мудофаа кучлари таркибида Бук-М2Э русумли тўққизта мобил қурилма ҳамда советлар даврига мансуб эскирган С-125 «Печора» зенит-ракета комплексларидан 44 таси бор. «Печора»нинг имкониятларига паст баҳо бермаслик керак – бундай қурилма 1999 йилда Югославия осмонида F-117 русумли «кўринмас» самолётни уриб туширган.
Ниҳоят, армияда кўплаб кўчма ва мобил бўлган яқин радиусли, ракета ва артиллерия комплекслари мавжуд. Уларнинг барчаси вертолётлар учун ўта хавфли.
Октябр ойи охирида Венесуэла соҳиллари яқинига «Жералд Форд» авиаташувчиси етиб келишидан олдинроқ ҳам бу ҳудудда аллақачон Америка ҳаво кучлари жойлаштирилганди – F-35 русумли 10 та қирувчи самолёт қўшни Пуэрто-Рикода турар, соҳилга яқин ҳудуд осмонида бомбардимончи самолётлар ҳаракатланарди.
Венесуэла раҳбарияти бу ҳаракатлар камида ҳаво амалиётига олиб келишини тушунган бўлиши керак. Бундай ҳолатда мантиқан ҳаво ҳужумидан мудофаа тизимлари шай ҳолатга келтирилади.
Қароргоҳ атрофига гранатомёт ва зенит-ракета комплекслари, оғир пулемётлар ва зенит тўпларини жойлаштириш душман операциясини барбод қилиш учун етарли эди.
Амалиёт қандай ўтди?
Амалиёт қандай кечгани ҳақида фақат АҚШ штаб бошлиқлари бирлашган қўмитаси бошлиғи генерал Дэн Кейннинг қисқача расмий баёноти, Америка нашрларида чиққан узуқ-юлуқ тафсилотлар ҳамда Каракас аҳолиси томонидан олинган бир неча видеолар орқали тасаввур ҳосил қилиш мумкин.
Тунги соат 1 ва 2 оралиғида Каракаснинг бир қисмида свет ўчган. Соат 2 атрофида шаҳарда дастлабки портлашлар овози эшитилган. Бу вақтда Серро-Эл-Вулкано тоғидаги радарлар ва алоқа комплекслари, Ла-Гуайра порти ва унга ёндош жойлашган ҳарбий-денгиз академияси, авиабаза ва икки аэропорт зарбалар остида қолганди. Тарқалган видео ва фотоларга қараганда, бу зарбаларнинг асосий нишонлари пойтахт атрофида жойлаштирилган ҳаво ҳужумидан мудофаа тизими объектлари бўлган (биринчи навбатда ҳаво ҳужумидан мудофаа дивизионининг ўрта масофали «Бук-М2Э» комплекслари). Катта эҳтимол билан, Америка армияси рақибнинг ҳаво ҳужумидан мудофаа тизимлари ва уларни бошқариш тизимини ишдан чиқариш учун кучли радиоэлектрон бостириш воситаларини ҳам қўллаган.
Кейинги авиазарбалар Каракаснинг жанубий чеккасидаги Фуэрте-Тиуна ҳарбий базасига қаратилади. Пойтахт мудофаасига масъул бўлган механизациялашган баталён жойлаштирилган бу объектга (сиёсий ва ҳарбий элитанинг бир қисми учун бошпана вазифасини ҳам ўтаган) аввалига авиабомбалар ташланган, кейин зарбдор вертолётлар билан ҳужум қилинган. Венесуэлалик ҳарбийларнинг бир қисми ваҳимага тушиб база ҳудудини тарк этган.
Кўп ўтмай шаҳар устида пастлаб учаётган CH-47 Chinook ва CH-53 Sea Stallion русумли вертолётлар пайдо бўлган. 160-авиация полкининг бу вертолётлари амалиёт бошланганида АҚШ ҳарбий-денгиз кучларининг Кариб денгизи ҳудудида, Каракасдан 230 километр масофада турган «Иводзима» универсал десант кемаси саҳнидан ҳавога кўтарилганди. Вертолётлар тунги соат 2 да Мадуронинг ҳарбий база ҳудудидаги уйи олдига «Делта» махсус топшириқли кучларининг қўлга олиш гуруҳини туширган. Қисқа муддатли жангдан кейин (қўриқчилар билан отишма ярим соатга ҳам бормаган, жанг вақтида вертолётлардан бири шикастланган) қўлга олиш гуруҳи уйга бостириб кирган ҳамда Мадуро ва унинг рафиқасини қўлга олган. Улар вертолётлардан бирига чиқарилиб, «Иводзима»га олиб кетилган. Американинг барча учиш аппаратлари мамлакат ҳаво кенгликларини тарк этган.
Америкаликларда ҳар эҳтимолга қарши захира кучлари ҳам тайёр турганди: CV-22 Osprey русумли 10 та конвертоплан ҳамда 75-полк ҳарбий хизматчилари ҳам операцияга жалб этилган ва вазиятга қараб қўшимча десант туширилиши мумкин эди. Аммо якунда бунга зарурат бўлмади.
Мобил телефон орқали олинган видеода Каракас устида пастлаб учаётган вертолётлар кўринади.
Бутун операция учун икки соат-у йигирма дақиқа сарфланди, аммо унга тайёргарлик ойлар мобайнида олиб борилганди.
Операция тинч аҳоли орасида минимал қурбонлар билан ўтказилиши керак эди. АҚШ ҳарбий-ҳаво кучлари Каракасни ёппасига бомбардимон қилишга қодир эди, аммо бу ҳолда Доналд Трамп маъмурияти учун операциянинг сиёсий оқибатлари янада мураккаблашган бўларди.
New York Times газетаси ёзишича, барибир тинч аҳоли орасида қурбонлар бўлишидан қочишнинг иложи бўлмаган – турли манбаларга кўра, 40 нафардан 80 нафаргача киши ҳалок бўлган, шундан бир қисми венесуэлалик ва кубалик ҳарбийлар, яна бир қисми тинч аҳоли вакиллари эди.
Венесуэла армияси нега қаршилик кўрсатмади? АҚШ барчани сотиб олган бўлиши мумкинми?
Бу версия дарҳол ўртага чиққанди, аммо ҳозирча бу гумонни дастакловчи далиллар пайдо бўлмади. Венесуэла ҳарбийлари имкон қадар қаршилик кўрсатишга (вазиятни, душман мақсадларини аниқ билмаган ҳолда) уринганига эса далиллар бор.
Венесуэлалик ҳарбийлар ҳам Америка десантидан ҳимояланиш режасини амалга оширишга ҳаракат қилишгани аниқ: масалан, Каракасни босиб олиш учун зарур бўлган катта кучларни транспорт самолётлари ёрдамида ҳаво базалари ва аэропортларга туширишга қарши чоралар кўрилган: учиш-қўниш йўлаклари самолётлар орқали қўриқланган.
Венесуэла мудофаа вазири Владимир Падрино Лопеснинг маълумотига кўра, Мадуронинг қўриқчилари сафида бўлган ҳарбийлар жангга киришиб, кўпчилиги ҳалок бўлган. Улар вертолётлардан бирини уриб туширишга ва бир неча америкалик жангчини яралашга муваффақ бўлган.
Ҳужумдан сўнг дарҳол Каракас марказида армия кучлари ва зирҳли техникалар пайдо бўлди. Захираларни шаҳарга кўчириш бошланди. Аммо бу вақтга келиб, АҚШ армиясининг операцияси аллақачон якунланган эди.
Венесуэла ҳаво ҳужумидан мудофаа тизимининг ҳаракатларини (аниқроғи – ҳаракатсизлигини) алоҳида таъкидлаш керак. Эълон қилинган видеога кўра, Каракаснинг ҳаво ҳужумидан мудофааси дастлабки дақиқалардаёқ бостирилган, ҳаво нишонларини эрта аниқлаш воситалари ҳам йўқ қилинган: масалан, Хитой томонидан етказиб берилган ва шаҳар шимолида жойлаштирилган радарлар, шунингдек, камида иккита (эҳтимол, ундан ҳам кўпроқ) «Бук» ҳаво ҳужумидан мудофаа тизимлари ишдан чиқарилган. Каракасдан тахминан 100 километр жанубда жойлаштирилган С-300 узоқ масофали зенит-ракета дивизияси эса жангларда қатнашмаган, катта эҳтимол билан, Америка радиоэлектрон бостириш кучлари уларнинг ишлашига йўл қўймаган (дивизион позицияларига ҳужумлар ҳақида хабар берилмаган).
Каракас шимолидаги генералиссимус Франсиско де Миранда номидаги ҳарбий аэродромда (Ла-Карлота) йўқ қилинган ҳаво ҳужумидан мудофаа тизими қурилмаси
Leonardo Fernandez Viloria / Reuters / Scanpix / LETA
Венесуэла армияси ҳарбий хизматчилари камида бир марта «Игла-С» русумли кўчма зенит ракета комплексидан (Россия мамлакатга бундай комплекслардан беш мингтасини етказиб берган) фойдаланишга уринган. Ракета нишондан чалғиб кетган ва шаҳар чеккасидаги тепаликда портлаган. Катта эҳтимол билан, Америка вертолётларидаги Directional Infrared Counter Measures (DIRCM) тизими унинг йўналишини ўзгартириб юборган. Кўчма зенит ракета комплексларидан оммавий фойдаланиш кузатилмаганини америкаликлар қўққисдан ҳужум қилгани ҳамда радиоэлектрон кураш ва радиоэлектрон бостириш воситалари таъсири билан изоҳлаш мумкин.
Америкаликлар нимага эришди?
Операциянинг аниқ мақсади – Мадурони қўлга олиш эди ва бу ажойиб тарзда амалга оширилди. Бироқ, рейд тугагандан сўнг, Трамп бошқа сиёсий мақсадларни ҳам эълон қилди – Венесуэлада ҳокимият транзити ва мамлакат нефт активларининг бир қисмини Америка компанияларига ўтказиш (унинг фикрича, бу нафақат «адолатни тиклашга» – яъни Венесуэланинг аввалги ҳукуматлари томонидан миллийлаштирилган мулкни АҚШ компанияларига қайтаришга, балки америкалик солиқ тўловчиларнинг ҳарбий операция учун харажатларини қоплашга ҳам ёрдам беради). Бу мақсадларни амалга ошириш анча мураккаб – Каракасдаги операция эса буни яқинлаштиргани йўқ.
Трамп Мадуронинг сафдошлари, хусусан, вице-президент Делси Родригес (мамлакатнинг вақтинча президенти), энди «Америка нимани айтса, шуни қилиши, чунки уларда бошқа чиқиш йўли ҳам йўқлиги»ни айтганди. Улардан АҚШ давлат котиби Марко Рубиога бўйсуниш кутилмоқда. Аммо ҳозирча сўнгги воқеалар барчаси силлиқ кечишини кўрсатмаяпти – Родригес ҳамда Мадуронинг бошқа сафдошлари уни озод этишни талаб қилиб, «Венесуэла бундан буён ҳеч қачон мустамлакага айланмаслиги»ни айтишмоқда.
Катта эҳтимол билан, катта қўшинлар ишга солинадиган кенг кўламли амалиётсиз (Трамп маъмурияти эса бунгача боришини истамаяпти) бу мақсадларга ҳам эришиб бўлмайди.
Шуниси аниқки, АҚШнинг кучлар, разведка ва бошқарувдаги устунлиги уларга Венесуэладаги режимни ўзгартириш бўйича умумқўшин операциясини муваффақиятли якунлаш имконини беради. Аммо бу мутлақо бошқа ресурсларни талаб қилиши аниқ ҳамда Трамп ва сафдошлари учун ички сиёсий вазият ёмонлашувига олиб келиши мумкин.
