“Тажовузнинг мафкуравий бошланиши” — экспертлар Дугиннинг чиқиши ҳақида

Александр Дугиннинг Марказий Осиё суверенитетини инкор қилиши – Россия элитаси ичидаги кайфиятни очиб беради. Чунки у оддий мафкурачи эмас, балки ўтакетган миллатчилик, империябозлик ва урушқоқликни сохта-илмий асословчи сиёсий фигурадир. “Геосиёсат”нинг навбатдаги сонида сиёсатшунослар бу пропагандачининг шовинистик фаолияти ва Кремлнинг тутумларига эътибор қаратди.

— Александр Дугин ким ва унинг баёнотлари нимани англатади?

Шуҳрат Расул: Бугунги Россия сиёсий элитаси дўстона муносабатлар ўрнатилган давлатларни ҳам аста-секин душман образига айлантириш билан шуғулланмоқда. Дугин, Соловёв, Прилепин каби шахслар вақти-вақти билан империячи ва шовинистик руҳдаги баёнотлар билан оммага чиқарилади, керак бўлса рағбатлантирилади, мукофотланади. Масалан, Соловёв янги йил арафасида Россиянинг энг олий орденларидан бири билан тақдирланган эди. Марказий Осиёга қарши баёнотлар билан Соловёвдан кейин саҳнага Александр Дугин чиқарилди.

Савол туғилади: Дугин ким? Аслида у маргинал қатламлар мафкурасининг тарғиботчиси ҳисобланади. Унинг 1990-йилларда Эдуард Лимонов билан бирга Национал-болшевиклар партиясига асос солган. Лимонов рус матбуотида ҳаддан ташқари маргиналлиги сабаб “Эдичка” лақаби билан танилган. Дугин узоқ вақт унинг энг яқин иттифоқчиси бўлган, кейинчалик йўллари ажралган. Бугун эса рус оммавий ахборот воситалари Дугинни постсовет Россиясидаги гўёки жиддий олим сифатида талқин қилади, унинг фаолияти ҳатто айрим манбаларда бўрттириб кўрсатилади. Аслида эса у кўчирмачи, ўзлаштирилган ғояларни “янги мафкура” сифатида тақдим этаётган шахсдир. Унинг асосий концепцияси “евросиёчилик”, XIX–XX аср бошларидаги империявий тафаккур, хусусан британиялик географ Макиндер назарияларининг деярли нусхасидир.

Макиндер дунёни қуруқлик (Heartland) ва денгиз (Rimland) кучларига ажратиб, уларнинг доимий қарама-қаршилигини тасвирлаган. Бу қарашлар ўз даври учун муайян мантиққа эга бўлган бўлиши мумкин, аммо XXI аср шароитида улар урушни тарғиб қилувчи эскирган ғоялардир. Дугин эса “Heartland” атамасини “евросиёчилик” билан алмаштириб, собиқ СССР ҳудудларини келажак ҳукмронлиги маркази сифатида кўрсатади. У туркий халқларни славянларга хизмат қилувчи, вақт ўтиб йўқ бўлиб кетиши керак бўлган этнослар сифатида талқин қилади.

Унинг очиқ баёнотларида туркий халқлар ўртасида низоларни қўзғатиш, уларнинг бирлашувига йўл қўймаслик, Марказий Осиёда иқтисодий ва сиёсий консолидацияни тўхтатиш ғоялари илгари сурилади. Бу қарашлар ўта шовинистик, ярим фашистик ва провокацион характерга эга.

Яқинда у янада кескин баёнот билан чиқиб, Россиядаги мусулмон давлатлар православ динини қабул қилиши, мигрантлар хусусан, ўзбеклар ва тожикларнинг мажбуран динини ўзгартириб, фронтга юборилиши кераклигини айтди. Шундай бўлса-да, Дугинга ҳалигача минбар берилмоқда, унинг фаолияти учун шароит яратилмоқда ва молиявий қўллаб-қувватланмоқда. Бу бугунги Россия элитаси томонидан кам сонли қолган иттифоқчи давлатларга нисбатан кўрсатилаётган “хизмат” эмас, балки очиқчасига сиёсий хатодир. Қўрқитиш ва босимга асосланган бундай сиёсат самара бермайди. Марказий Осиё ёки Жанубий Кавказдаги ҳеч бир давлат ўзининг кўп векторли сиёсатидан воз кечмайди. “Учинчи қутб” ҳақидаги даъволар эса оддий демагогиядан бошқа нарса эмас.

Биз мустақилмиз, Ўзбекистоннинг тенг ҳуқуқли, кўп векторли ва барча прогрессив, демократик кучлар билан ҳамкорликка асосланган сиёсатига бундай шовинистик ва тажовузкор қарашлар ҳеч қачон соя сололмайди.

Умрбек Юсупов: Сўнгги 20 йиллик тадқиқотлар фонида Ғарбда шундай қараш шаклландики, гўёки у Владимир Путиннинг “маънавий устози” эмиш. Аслида эса бу даъво фактларга тўғри келмайди. У 1962 йилда туғилган бўлиб, Путиндан қарийб ўн ёш кичик. Путин университетда ҳуқуқшунослик йўналишида таҳсил олаётган пайтда, у ҳали мактаб ўқувчиси эди. Шу боис уни Путиннинг маънавий устози сифатида кўрсатиш мантиқан ҳам, тарихан ҳам асоссиз. У кўпроқ француз файласуфи Рене Генон асос солган традиционализм ғояларининг замонавий давомчиси сифатида қаралиши мумкин. Яъни у мустақил мафкурачи эмас, балки мавжуд ғоявий оқимни қайта талқин қилаётган шахсдир.

2025 йил июн ойида “Келажак–2050” номли тадбир ўтказилди. Бу тадбир Россия Ташқи ишлар вазирлиги, Президент администрацияси ва бошқа расмий тузилмалар томонидан очиқ қўллаб-қувватланди. Унда Мария Захарова, Сергей Лавров, шунингдек, Илон Маскнинг отаси Эррол Маск ҳам иштирок этди. Бу ҳам Дугиннинг ҳокимиятга қанчалик яқинлигининг бир исботи. Мазкур тадбир мафкуравий жиҳатдан православлик, империячилик ва традиционализмни бирлаштирган “учлик”ка асосланди. Амалда урушни маънавий жиҳатдан оқлашга хизмат қилмоқда. У аслида узоқ вақт маргинал ҳисобланган, кенг жамоатчилик томонидан жиддий қабул қилинмаган шахс эди. Аммо бугунги сиёсий вазият шундай тус олдики, бундай одамларга катта саҳна, микрофон берилди ва улар “устоз” сифатида тақдим этила бошланди. Натижада бугун айтилаётган баёнотлар халқаро ҳуқуқни менсимасликнинг очиқ кўринишига айланди.

Бу – аллақачон сўз даражасидаги агрессия, яъни реал сиёсий тажовузнинг мафкуравий бошланиши сифатида намоён бўлмоқда.

Санжарбек Рашидов: Дугин жуда зиддиятли шахс. Ёшлигида фашизм ғоялари билан ўсган. Талабалик пайтида адашмасам “Қора орден SS” деган жамоанинг аъзоси бўлган. Отаси СССР Қуролли Кучлари генерал-лейтенанти бўла туриб, ўзи СССРни ёмон кўрган. Хотира китобларида Лениннинг мақбарасига унга тупуриш учун боргани, шу йўл билан Ленинга нафратини изҳор қилганини ёзган. Кейинроқ 180 даражага ўзгариб, совет иттифоқи парчаланаётган пайти болшевик бўлиб қолган. “Совет иттифоқи жудаям муҳим давлатлигини тушуниб етганман”, деб айтади.

Уни ҳеч қанақа олим деб билмайман. Ўзини ҳеч қаерда тан олинмаган “Тўртинчи сиёсий назария”нинг асосчисиман деб ҳисоблайди. Яъни либерализм, социализм ва фашизмдан кейин, тўртинчисига мен асос солганман дейди. Гўёки Россия дунёнинг қутқарувчиси эканини таъкидлайди. Бу қарашларини анъанавийлик ва динга боғлайди.

Дугин кўп ғояларини Иван Ильиндан ўғирлаган. Ильин – рус шовинизми, рус миллатчилигининг маънавий отаси дейилади. У Гитлер ҳокимиятга келганида Германияда яшаган, Гитлерни қўллаб-қувватлаган, фақат антисемистик қарашлари тўғри келмагани учун Швейцарияга эмиграция қилган. Унинг қарашларини кўпчилик фашизмга тенглаштиради. Худди шундай, Дугиннинг асарларини ҳам тадқиқ қилсангиз, фашизмнинг ҳиди келиб туради. У ултра-миллатчи. Путинни Россияни қутқариш учун келган проваслав сифатида илоҳийлаштиришда Дугиннинг хизмати катта.

Суҳбатни тўлиқ YouTube платформасида томоша қилишингиз мумкин.