«Мен рестораторман, амалдорлар билан курашмаслигим керак» - Тимур Мусин активларни сотиш, судлар, босим ва амалга ошмаган лойиҳалар ҳақида

Таниқли ресторатор нима учун ўз объектларини сотувга қўйганини тушунтирди ва агар бизнесга хотиржам ишлашга рухсат берилса, соҳа қандай бўлиши мумкинлиги ҳақида гапирди.

Интернетда таниқли ўзбекистонлик ресторатор Тимур Мусин Caravan Group’нинг асосий лойиҳаларини сотувга қўйгани ҳақида маълумот тарқалди. Бир қарашда бу оддий бизнес хабаридек туюлади: тадбиркор активларини сотмоқда, эҳтимол янги йўналишларга сармоя киритиш учун. Аммо Мусин билан вазият бошқача: унинг учун бу лойиҳалар шунчаки ресторанлар эмас. Бу кўп йиллик иш, шахсий таржимаи ҳолнинг бир қисми ва Ўзбекистонда нафақат тижорат объектлари, балки мамлакатнинг маданий ташриф қоғозига айланиши мумкин бўлган маконларни яратишга уринишдир.

Мусиннинг ўзи яширмайди: бунинг сабаби ресторан бизнесидан чарчаш эмас, балки асосий сабаб - кўп йиллик босимлар, суд низолари, кредитларнинг юқори нархи ва ривожланиш ўрнига доимий равишда ўзини ҳимоя қилишга мажбур бўлаётгандек туйғудир.

«Мен рестораторман, адвокат эмасман. Адвокатлар курашсин, тушундингизми? Мен вақтимнинг 80 фоизини суд йўлакларига сарфламаслигим керак. Мен Шавкат Миромоновичдан тадбиркор ўғри ёки фирибгар эмас деган тамойилни ўрнатгани учун чин дилдан миннатдорман. Бу иш ўринларини яратадиган, миллий маҳсулот ишлаб чиқарадиган, амалдорларнинг чексиз зуғумларига эмас, балки давлат ёрдамига муҳтож бўлган инсондир», деди ресторатор.

Бироқ, унинг сўзларига кўра, юқоридаги сиёсий ирода ва жойлардаги амалиёт ўртасида ҳали ҳам катта тафовут мавжуд.

Мен бир неча минг иш ўрни яратишим мумкин эди

Унинг сўзларига кўра, тадбиркор ривожланиш ўрнига кўпинча «тешикларни абадий ямаш» билан шуғулланишга мажбур.

«Бизда учта сабзи ва бешта тешик бор ва биз бу учта сабзини вақти-вақти билан алмаштириб туришга мажбурмиз, чунки шундай қилиб биз уларни ямашимиз мумкин деб ўйлаймиз», деб тасвирлайди у вазиятни.

Мусиннинг таъкидлашича, сўнгги 7 йил ичида икки юзга яқин суд мажлислари ва йиғилишларида иштирок этган. Унинг асосий хулосаси шундаки, Ўзбекистондаги бизнес муаммоси кўп жиҳатдан суд тизимининг сифатига боғлиқ.

Суд тадбиркорнинг охирги инстанцияси бўлиши керак

«Тадбиркор турли муаммоларга дуч келиши мумкин: банк, ҳокимлик, солиқ органлари, ижрочилар, текширувчи тузилмалар билан. Аммо охир-оқибат, агар у ўзини ҳақ деб ҳисобласа, охирги инстанция суд бўлиши керак. Биз ишни судьялардан бошлашимиз керак, чунки суд бизнес учун охирги инстанция ҳисобланади. Ҳеч қаерда уддалай олмаганингда, лекин сен ҳақ бўлсанг ва адолат сен томонда бўлса, судга борасан ва судда адолатни қўлга киритишинг керак. Ҳеч бир суд мажлиси, агар у қандайдир назорат остида бўлмаса, ўз вақтида бошланмайди. Суд мажлиси назорат остида бўлиши мумкинлиги фактининг ўзи ҳам аҳмоқликдир, чунки судлар мустақил бўлиши керак. Уларнинг кўпчилиги адвокатликдан қайтиб, судья бўлган, руҳияти эса ҳокимлик ходимларига ўхшайди», деди Мусин.

Банк сохта банкротликни ўйлаб топди

Интервьюнинг асосий эпизодларидан бири - мулк ва кредитлар атрофидаги зиддият. Мусиннинг таъкидлашича, банк деярли тайёр бўлган объектни якунлашга ёрдам бериш ўрнига банкротлик учун шароит яратган.

«Банк менинг мол-мулкимни тортиб олиш учун сохта банкротликни ўйлаб топди. Рўпарамдаги бинонинг қурилиши деярли битган, уч ойдан кейин уни очиш мумкин эди. Уч-тўрт миллиард етмаётган эди. Гаровлар бор, ҳаммаси бор. Агар сен уч-тўрт миллиард берсанг, мен ишга туширган бўлардим», деб эслайди у.

Бироқ, Мусиннинг таъкидлашича, банк бошқа йўлдан борган: муддати ўтган кредитнинг бир қисми учун эмас, балки бутун кредит пакети учун даъво аризаси берган. Бу, унинг сўзларига кўра, давлат божи миқдорини кескин ошириб, судда ҳимояни қийинлаштирган.

«Шунга кўра, бундай давлат божи уни хотиржам ва осон тўлашга имкон бермайди, чунки тўланмаган кредитнинг бир қисмидан давлат божи эмас, балки олинган барча кредитдан давлат божи олинади. Тамом, шу заҳотиёқ корхонани тугатиш бошқарувчиси тайинланади, шу заҳотиёқ банкротлик бошланади», деди у.

13 йилдан бери курашяпман

Мусиннинг сўзларига кўра, «Чинарас» лойиҳаси оддий тижорат объекти сифатида эмас, балки кенг кўламли маданий-туристик мажмуа сифатида: аквапарк, этнографик қишлоқ, меҳмонхона, Ўзбекистон тарихи, меъморчилиги ва қиёфаси билан боғлиқ макон сифатида яратилган.

Мусиннинг айтишича, лойиҳа устида таниқли меъморлар, рассомлар, конструкторлар ва олимлар жамоаси ишлаган. У Эдвард Ртвеладзе, Бобур Исмоилов, Ғафур Қодиров, Валерий Акопжанян ва бошқаларни тилга олади.

«Бу ресторанларнинг барчаси буюк меъморлар, ҳайкалтарошлар, рассомлар, машҳур меъморлар билан ҳамкорликда қурилган ва улар мамлакатнинг ташриф қоғозига айланиши мумкин эди», деди у.

Аммо бир куни, деди Мусин, Facebook унга «Чинарас» лойиҳасини 13 йил олдин бошлаганини эслатди.

«Мен тўсатдан ўйладим: 13 йилдан бери курашяпман, 13 йилдан бери курашяпман, курашяпман...».

Тадбиркорнинг сўзларига кўра, 2016 йилдан сўнг унда эски даврлар ортда қолди ва энди олдинга силжиш мумкин деган умид пайдо бўлди. Ҳужжатларни расмийлаштириб, саккиз гектар ернинг кадастрини олди, архитектура-режалаштириш топшириғини топширди.

«2019 йилда эса мендан баъзи нарсаларни кесиб ола бошлашди. Аввалига бу ерда йўл ўтказиш керак деган сохта сабабни ўйлаб топишди», деди у.

Унинг сўзларига кўра, параллел равишда унга ернинг бир қисмини аквапарк учун бошқа талабгорларга бериш кераклигини тушунтиришган.

«Қандай бераман? Мен у ерда жуда кўп иш қилдим!», деб эслайди у.

Кейин, Мусиннинг таъкидлашича, текширувлар ва босимлар бошланди.

Ресторанлар мамлакат қиёфасини яратади

Ҳа, хорижлик сайёҳ меҳмонхонада яшайди, лекин кунига икки-уч маҳал овқатланади. Ва бизнинг ажойиб жойларимизда овқатланади. Рестораторлар ўртасидаги рақобат бизни ўз бизнесимизда жуда эътиборли бўлишга мажбур қилди: ҳисоблаш, ҳисоб-китоб, назорат, ресурслар, қолдиқлар - диққат билан, чунки ресторан бизнеси - бу жуда кўп майда-чуйда нарсалар», деди Мусин.

Келинг, рақамлар ҳақида орзу қилайлик

Интервьюнинг энг ҳиссиётли қисми орзу қилиш сўрови билан бошланади: агар халақит бермасалар, нима бўлиши мумкин эди?

Унинг муқобил сценарийсида 2019 йилда ундан ер олиб қўйилмайди, 2020 йилда аквапарк қурилади, кейин меҳмонхона мажмуаси, этнографик қишлоқ, катта сайёҳлик зонаси ишга туширилади. У 150 минг квадрат метр меҳмонхона майдони, халқаро операторлар, минглаб иш ўринлари, суратга олиш майдонлари, бутун дунёдан келган меҳмонлар ҳақида гапирди.

«150 минг квадрат метр майдон камида 2-3 минг иш ўрни яратади. Бу мамлакатнинг қиёфаси, бу мамлакатнинг юзи», деди Мусин.

У шунчаки меҳмонхона ҳақида эмас, балки Ўзбекистон меъморчилик, ҳунармандчилик, гастрономия, тарих ва кино орқали намоён бўладиган макон ҳақида орзу қилади.

«Меҳмонхоналарнинг ҳеч бирида Ўзбекистон қиёфаси йўқ. Жуда бўлмаганда рассомларнинг яхши суратлари холлда осиғлиқ туради. Аммо шундай меҳмонхона қуришни истайманки, унда кўрпача устида ўтирсанг бўлади», деди у.

Мусин буни япон онсэнлари билан таққослади: у ерда меҳмонхона шунчаки тунаш жойи эмас, балки маданий тажрибага айланади.

«Бизда ҳам каравот эмас, балки Марғилон шойисидан ажойиб кўрпачалар тикиш мумкин», деди у.

Ўзбекистон кино, туризм ва гастрономия майдони сифатида

Мусиннинг хаёлий лойиҳасида «Чинарас» нафақат меҳмонхона мажмуаси, балки халқаро маданий майдонга айланади. У карвон йўллари ҳақидаги сериалларни суратга олиш, Бухоро, Самарқанд, Хива, Қўқонни тайёр декорациялар сифатида кўриш, дунё актёрлари ва режиссёрларини жалб қилиш имкониятлари ҳақида гапирди.

«Бу ерга бутун дунёдан суратга олиш майдончалари келади, бизда эса Бухоро, Самарқанд, Хива, Қўқон каби шаҳарларда тайёр саройлар бор», деди у.

Бу тадбиркорнинг орзусига ўхшайди, лекин унда иқтисодий мантиқ бор: туризм, меҳмонхоналар, ресторанлар, кино саноати, транспорт, ҳунармандлар, ошпазлар, гидлар - буларнинг барчаси ягона экотизим сифатида ишлаши мумкин.

Мусин ҳатто ўзбек ошхонасининг глобал кенгайиши ҳақида гапирди.

«Нью-Йорк ош музейи, Сидней ош музейи, Лондон ош музейи. Тасаввур қиляпсизми?», деди у.

Унинг учун палов шунчаки таом эмас, балки мамлакатнинг «юмшоқ кучи» ҳисобланади.

«Мана... биз нимадан бошладик? Ош. Ахир бу буюк куч-ку», деди Мусин.

Нега мамлакатда беш юлдузли меҳмонхоналар бунчалик кам?

«Агар бугун минг нафар VIP меҳмон мамлакатга келса - Тошкентга эмас, балки бутун мамлакатга - VIP меҳмон жойлашиши учун атиги мингта жой бор. Савол: нима учун?», деб сўрайди у.

Унинг жавоби - солиқлар ва ўзини оқлаш модели.

«Чунки солиқлар шундайки, инвесторлар беш юлдузли меҳмонхонага сармоя киритмайди. Меҳмонхона бугунги солиқларни тўлаб, юз йил ичида ўзини оқлайдиган вазиятга тушиб қолса, инвестор бормайди», деб ҳисоблайди Мусин.

У қурилишни рағбатлантириш учун меҳмонхоналарни мол-мулк ва ер солиғидан озод қилиш каби кескин чораларни таклиф қилмоқда.

«Меҳмонхоналар қанчалик кўп бўлса, улар ўртасида рақобат шунчалик кучли бўлади, нарх шунчалик паст бўлади», деди у.

Унинг сўзларига кўра, Тошкентдаги беш юлдузли меҳмонхоналардаги ҳозирги нархлар кўпинча халқаро сайёҳ кутганидек эмас.

«Одам келади, беш юлдузли меҳмонхонани 400-500 долларга олади, лекин у 500 долларга Six Senses, Four Seasons, One&Only ёки Ritz-Carlton’да яшашга ўрганиб қолган. Ва у бизнинг беш юлдузли меҳмонхонамизда нимадир етишмаётганини англайди... Нима учун?», деди Мусин.

Мен бу ерда маза қилиб яшаяпман

Активларни сотиш ҳақидаги гапларга қарамай, Мусин мамлакатни тарк этиш ҳақида гапирмаётганини таъкидлади.

«Ҳақиқатан ҳам пул беришса - мен сотаман ва кетаман демайман. Нега кетишим керак? Мен бу ерда маза қилиб яшаяпман. Кайф билан. Аммо орзуларим рўёбга чиқса, бундан ҳам кўпроқ завқ олишим мумкин», деди у.

Бу ибора, эҳтимол, бутун суҳбатнинг ички зиддиятини энг яхши тарзда ифодалайди. Мусин ўз иши ёки мамлакатини севмай қўйган одамга ўхшамайди. Аксинча, катта лойиҳалар, Ўзбекистоннинг туризм салоҳияти, ресторанлар, палов, кино, меҳмонхоналар, иш ўринлари ҳақида гапиради. Лекин шу билан бирга, у кўп йиллик курашдан чарчаганини ҳам айтади.

«Биз одатдагидан секинроқ кетяпмиз. Бунинг учун яна кўп ишларни амалга ошириш керак. Аммо мен курашмаслигим керак», деди у.

Асосий масала

Тимур Мусиннинг ҳикояси фақат бир ресторатор ва унинг активлари ҳақидаги ҳикоя эмас. Бу мамлакат тараққиётида бизнес қандай рол ўйнаши кераклиги ҳақидаги савол. Кўп нарса ўзгарди. Тадбиркор энди «ўғри» ёки «фирибгар» сифатида қабул қилинмайди. Аммо, унинг сўзларига кўра, ҳақиқий сакраш учун бу етарли эмас. Мустақил судлар, профессионал амалдорлар, оқилона кредитлар, тушунарли солиқлар ва ҳимояланган инвестициялар керак.

«Мен ресторанларимни нафақат Ўзбекистонда, балки унинг ташқарисида ҳам дунёга танитиб, анча самарали ишлай оламан», деди Тимур Мусин.