Иккинчи Жаҳон уруши даврида фашистлар Германияси томонидан босиб олинган Жерси оролига минглаб асирлар келтирилди - улардан туннеллар ва бункерлар қуриш учун фойдаланилган. Кўплаб маҳбусларнинг тақдири ҳалигача номаълум, аммо BBC улардан бири — маҳаллий фермерлар оиласи ўз уйида яширган совет/ўзбек аскари Боқижоннинг тақдирини аниқлади. 80 йилдан ортиқ вақт давомида оила у ҳақда ҳеч нарса билмаган.
Фото: BBCФото: BBC
BBC журналисти Ольга Ившина таъсирли воқеа ҳақидаги суриштирувига асосланиб, катта мақолани ёзди.
«Қара, унинг сурати ҳали ҳам ошхонамда, ота-онамнинг сурати ёнида турибди», дейди замонавий кийинган, оқ сочли, кекса аёл Дулси Ле Бретон.
Оқ-қора суратдан инглизча костюм кийган, ўрта ёшлардаги табассумли эркак бизга қараб турибди. Бу Боқижон — Франция ва Британия ўртасидаги Ла-Манш бўғозида жойлашган митти Жерси оролида немис истеҳкомлари қурилишида қатнашишга мажбур этилган икки мингга яқин совет асирларидан бири. Ўшанда у 33 ёшда, Дулси эса 7 ёшда эди.
«Ҳали ҳам эсимда, у мен билан ўйнарди: биз арғамчи устидан сакрашни яхши кўрардик, кейин у менга инглиз тилида эртаклар ўқир эди. Урушдан кейин уни топишга ҳаракат қилдик. Йиллар давомида унга нима бўлганини билишни орзу қилардим», дейди Дулси. Июнь ойида у 90 ёшга тўлади.
Дульси Ле Бретон
Тўрт йил олдин маҳаллий тарихчи Крис Эдди Жерси ороли оккупацияси сўнгги гувоҳларининг ҳикояларини ёзиб олишга қарор қилди. Шу аснода у Дулси билан танишди, унинг оиласи билан совет солдати ўртасидаги ажойиб танишув тарихини биринчи марта эшитди.
Дулсининг хотираларини Жерси оролидаги газеталар қайта босиб чиқарди, лекин ҳеч ким Боқижоннинг тўлиқ исмини ва уруш тугагандан кейин унга нима бўлганини аниқлай олмади.
«Россияда бир неча бор қариндош-уруғларим ва дўстларим учун Иккинчи жаҳон урушида бедарак йўқолган жангчилар ҳақида маълумот излашга тўғри келган эди, шунинг учун мен Боқижоннинг тақдирини кузатишга қарор қилдим», дейди Ольга Ившина (BBC журналисти).
Биринчи қисм. Боқижон қандай қилиб «Том»га айлангани ҳақида
1940 йилнинг ёзида, Франция фашистлар Германиясига таслим бўлганидан сўнг, Британия Нормандия оролларини ҳимоя қилмасликка қарор қилди ва Жерси оролидан қўшинларини олиб чиқди - расман орол Бирлашган Қироллик таркибига кирмайди, аммо айнан Буюк Британия унинг мудофааси ва халқаро алоқалари учун жавобгар эди.
6,5 минг аҳоли Британияга эвакуация қилинди, аммо 40 мингга яқини оролда – немис армияси билан юзма-юз қолди.
1941 йил кузидан бошлаб нацистлар оролга кенг кўламли истеҳкомлар тармоғи - танкка қарши деворлар, бункерлар ва туннеллар қуриш учун асирларни олиб кела бошлади. Энг оғир ишларга совет ҳудудларида қўлга олинган тинч аҳоли ва ҳарбий асирлар жўнатилди. Улар орасида 1941 йилнинг ёзида ҳозирги Украина ҳудудида қуршовга тушиб, асирга олинган Боқижон ҳам бор эди.
Мавзуга оид
Нацистлар Нормандия оролларига ўнлаб мамлакатлардан минглаб асирларни олиб келди. Аммо улар айнан совет ҳарбий асирларига энг ёмон муносабатда бўлган.
«Арзимаган ножўя иш учун бизни қаттиқ калтаклашди. Агар ишлай олмасак, бизни оч қолдириб, яна уришарди. Немислар бизнинг касал эканимизга ҳеч қачон ишонмаган. Уч ой ичида менинг 44 кишидан иборат гуруҳимдан 20 дан ортиғи очликдан ўлди», деб ёзди Боқижон ўз кундаликларида.
Ле Бретонлар оиласи Боқижон ёзган 22 варақ сарғайган қоғоз, дафтар ва қўлбола блокнотни авайлаб сақлайди. Бу қоғозларда ҳатто ўта ҳолдан тойган ҳолатда ҳам жим қурбон бўлишдан бош тортган одамнинг ҳикояси келтирилган:
«Немис қўлида таёқ кўтариб олдимга келганида, унда мужассам бўлган барча шафқатсизликни кўриб, ғазабим қайнаб кетди. Мен белкуракни кўтариб унга ташландим ва: «Аввал сени ўлдираман, кейин мени ўлдиришинг мумкин», деб бақирдим. У кулиб юборди, лекин нари кетди ва шундан кейин мени уришга ҳеч қачон журъат этмади».
Истеҳкомлар қурилишига Европа ва Шимолий Африканинг ўнлаб мамлакатларидан ишчиларни мажбуран ҳайдаб келтиришган, аммо нацистлар айнан совет асирларини Untermensch - «норасо одам» тоифасига киритиб, энг оғир шароитларга жойлаштирган, дейди Жерси ороли тарихчиси Крис Эдди.
«Карьерда эрталаб соат 6 дан кечқурун соат 6 гача тош қазиб олардик. Шўрва ва озгина сариёғ қўшилган жуда кичкина нон бўлаги асосий тушлик овқатимиз эди. Нонушта берилмаган. Немислар ҳатто қишда ҳам бизга иссиқ сув ва совун бермасди, гарчи баъзиларимиз жулдур кийимда ва ялангоёқ бўлсак-да, ҳеч қандай қўшимча кийим беришмаган», дейилади Боқижон кундаликларида.
Жерси музейида маҳбуслардан бири ясаган қўлбола пойабзал ҳали ҳам сақланмоқда: тагчарм ўрнига қарағай тахтаси, сийқаланган гиламдан пайпоқ, занглаган темирдан орқа қисми ва тугма ўрнига сим. Бундай «пойабзал» тош конларида ўткир тоғ жинсларига оёқни шилмасликдан ёрдам берган.
«1943 йилнинг 27 апрелида ўзимни ўлимга шунчалик яқин ҳис қилдимки, таваккал қилиб қочишга қарор қилдим», деб ёзади Боқижон. Уч ой давомида у далаларда яшириниб, картошка пўчоғи, хом брюква ёки сабзи билан озиқланди.
Баъзан Боқижон шу ерлик фермерларнинг уйига бориб, озгина овқат ва бир варақ қоғоз сўрарди. Қаламнинг бир парчаси билан инглизча сўзларни ёзиб қўярди. Уч ой ичида у уч мингта сўзни ёдлаб олди.
Боқижон ўзи учун янги бўлган тилни бир оз ўрганиб олгач, бир куни бир неча марта овқат берган Ле Бретонларнинг уйини тақиллатди. «Баъзан уйингизда тунаб қолсам бўладими?» деб сўради.
Жон Ле Бретон, 39 ёшли бақувват фермер, маслаҳатлашиш учун рафиқаси Филлисни чақирди. Асирни қабул қилиб, Ле Бретонлар нафақат ўз ҳаётини, балки тўрт нафар ёш фарзандларининг хавфсизлигини ҳам хавф остига қўйган. Қочиб кетган асирларга ёрдам берганлик учун шафқатсиз жазо кўзда тутилган эди: совет аскарини яширган 53 ёшли маҳаллий фуқаро Луиза Гулд концлагерга юборилган ва у ерда газ камерасида ҳалок бўлган.
Хавф-хатарга қарамай, Ле Бретонлар Боқижонга қолишга рухсат берди. Болалар ортиқча гапириб қўйишмасин деб, Филлис уни ҳаммага «Том» деб таништирди. Улар икки йилдан ортиқ бирга яшади.
Иккинчи қисм. Умиддан умидсизликка ва аксинча
1945 йил май ойида Жерси немислардан озод қилинганидан кўп ўтмай, оролга совет элчихонасининг ҳарбий атташеси келди. У собиқ совет асирларини ватанига қайтаришни ташкил қилиши керак эди.
Хайрлашишга вақт оз эди. Жон Ле Бретон «Том»ни ўзининг энг яхши костюмига кийинтирди ва маҳаллий ательеда суратга олди — сурат ҳали ҳам Дулси столида турибди.
Боқижон Ле Бретонларга эсдалик учун қўлбола узуклар совға қилди. У кетаётиб, ҳаётини сақлаб қолган оила билан алоқада бўлишга ваъда берди.
Кўп ўтмай Ле Бретонлар ундан хабар ола бошлади — Боқижон ўзи ва бошқа собиқ асирлар Европа орқали олиб ўтилгунча учта хат ёзиб улгурган эди.
Кейин хатлар тўхтади.
СССРда собиқ ҳарбий асирларни жиддий текширув ва саралаш кутарди: асирлик ёки немис назорати остида яшаш фактининг ўзи одамни Сталин давлати учун шубҳали қилиб қўйган. Бу мантиқ 1941 йил августдаги 270-сонли буйруқда ҳам ўз аксини топган бўлиб, амалда асирга тушишни қочоқлик ва хоинликка тенглаштирган.
Текширувдан сўнг баъзилар уйига қўйиб юборилди ёки армияга қайтарилди, бошқалари ишчи батальонларига, махсус посёлкаларга ёки қамоқ/лагерларга юборилди. Архив маълумотларига кўра, 1946 йил 1 мартга келиб СССРга 4,2 миллионга яқин репатриантлар — собиқ ҳарбий асирлар ва остарбайтерлар — мажбурий меҳнатга олиб кетилган фуқаролар қайтиб келган. Уларнинг 58 фоизи уйига, 19 фоизи армияга, 14,5 фоизи ишчи батальонларига, 6,5 фоизи эса НКВД тизимига — қамоқхоналар, лагерлар ёки бошқа мажбурий сақлаш жойларига ўтказилган.
Аммо собиқ ҳарбий асирлар учун филтрлаш оддий фуқароларга қараганда анча қаттиқ амалга оширилган. Тарихчи Шейла Фицпатрик келтирган архив маълумотларига кўра, 1946 йил 1 мартга келиб, собиқ совет ҳарбий асирларининг тахминан 15 фоизи текширувдан сўнг НКВДга топширилган. Фуқаролик репатриантлари орасида бу улуш 2 фоиздан кам эди.
Ле Бретонлар «Том»га нима бўлганини билишга ҳаракат қилди, лекин улар унинг урушдан олдинги ҳаёти ҳақида жуда кам биларди. У ўз хатини инглиз тилида «Боқижон Акром» деб имзолаган ва бу бир вақтнинг ўзида иккита муаммони келтириб чиқарди: биринчидан, «Акром» исми фамилиями ёки отасининг исмини кўрсатадими, иккинчидан, совет котиблари уруш йиллари ҳужжатларида буни рус тилида қандай қайд этган.
«Биз ундан анча вақт хабар кутдик, мен ҳозир ҳам унга нима бўлганини, нима учун хат ёзмай қўйганини билишга умид қиламан. Биз уни жуда-жуда яхши кўрардик. Бизнинг азиз Томимиз! У шунчаки ажойиб инсон - жуда меҳрибон ва ёқимтой эди», деб эслайди Дулси.
Унинг ота-онаси аллақачон вафот этган: Жон Ле Бретон 1975 йилда, 71 ёшда эди. Филлис — 1993 йилда 82 ёшда эди. Улар нацистлардан қутқарилган одамнинг тақдирини билолмай кетди. Оиланинг Боқижонни яхши эслайдиган охирги кишиси Дулси ўзига ёрдам беришни, бирор маълумот топиб беришни сўради.
Совет ҳарбий ҳужжатларининг рақамлаштирилган архивларида — ҳалок бўлганлар ҳақидаги хабарларда, шахсий таркиб рўйхатларида, мукофот варақаларида «Боқижон» номи бир неча вариантда учрайди. «Акром» ёки «Акромов» варианти ўнлаб топилади. Аста-секин қидирув уч кишигача қисқарди, аммо бири ёшига мос келмади, иккинчиси эса 1945 йил апрель ойида ҳалок бўлган экан, бу вақтда Боқижон тирик ва Ле Бретонларникида эди.
Бир киши қолди — Боқижон Акрамов, 1910 йилда туғилган. Очиқ манбаларда фақат битта ҳужжат — 1985 йилда I даражали Ватан уруши ордени билан тақдирланганлиги ҳақидаги карточкани топиш мумкин. Ҳужжатда Боқижоннинг яшаш жойи сифатида ҳозирги Ўзбекистон — Наманган шаҳри кўрсатилган.
У ерда, Боқижон Жерси оролини тарк этганидан 81 йил ўтиб, BBC унинг қадрдон Намангандаги манзилини топди.
BBC Ўзбек хизмати журналисти Луиза Худойқулова бир пайтлар Боқижон Акромов яшаган уй эшигини тақиллатди. Серсоқол, барваста бир киши чиқди: «Ассалому алайкум, муҳтарама! Кимсиз? Бобомнинг суратларини қаердан олдингиз?».
Жерси оролининг шимолий чеккасида бир бино бор. Бу Дулси Ле Бретон касалликдан тикланаётган пансионат. Бугун Дулси меҳмон кутяпти. Улардан бири — тарихчи Крис Эддини яхши танийди, аммо иккинчи меҳмоннинг исмини унга айтишмади. Фақат бу одам олиб келадиган янгиликлар уни албатта хурсанд қилишини айтишди. Унинг каравоти ёнидаги тумбочкада онаси, дадаси ва Томнинг сурати.
«Дулси, бугун мен билан Ольга келди, деб саломлашади Крис. — Биз сизга Том амаки ҳақида гапириб бергани келдик. Биз унинг оиласини топдик».
Узоқ ўн сония давомида Дулси гоҳ Крисга, гоҳ менга қараб турди ва бу ҳазил эмаслигига ишонч ҳосил қилиш учун индамади.
Жерси шаҳридан 6 минг километр нарида Боқижон Акрамовнинг невара-чеваралари яшил дастурхон ёзилган анъанавий пастак стол атрофида чордана қуриб ўтиришибди. Ҳамма экранга диққат билан қарайди, экранда Дулсининг ҳайрон бўлган юзи кўринади. Кекса аёл буни туш эмаслигига ҳамон ишонгиси келмаяпти.
Боқижон Акрамов узоқ умр кўриб, 1996 йилда 86 ёшида вафот этди. Унинг бир қизи бор эди, у ҳам ўша йили вафот этди, лекин унинг тўртта набираси қолди.
«Дулси, биз бобом уруш пайтида қаерда бўлганини, нима билан шуғулланганини билмасдик. У доим бу ҳақда гапиришдан бош тортарди. Лекин сизга ўхшаган яхши одамлар туфайли у тирик қолди! Энди биз ҳаммамиз бу дунёда мавжудлигимизнинг сабаби айнан сизнинг оилангиз эканини биламиз. Раҳмат сизга, сўз тополмаяпман», дейди Боқижоннинг набираси Шамсиддин Охунбоев кўз ёшларини артиб.
Унинг сўзларига кўра, оиласи доим ақлли ва қобилиятли Боқижонни нима учун малакали ёки масъулиятли ишга олишни қайта-қайта рад этишганидан ҳайрон бўлган. Боқижон кўп йиллар Намангандаги заводда оддий боғбон бўлиб ишлади. Энди тахмин қилиш мумкинки, бу немис асирлигида бўлган совет фуқароларини узоқ йиллар давомида таъқиб қилган тамға билан боғлиқ эди.
Шамсиддиннинг айтишича, бобоси бир куни ювиниш учун ундан ёрдам сўради. Шунда у бобосининг оёғида эски чуқур яралардан қолган чандиқларни кўрди, эҳтимол, Боқижон Жерси оролидаги лагерда парчалашга мажбур бўлган тоғ жинсларининг излари.
«Вой-вой-вой!», қувонч билан жавоб берди Дулси ва видеомулоқотнинг ҳар икки томонидаги барча иштирокчилар кулиб юборишди.
«Ота-онам қийинчиликка дуч келган одамга ёрдам беришни тўғри деб билгани учун унга ёрдам беришди. Улар Худога ишонишган», деб тушунтирди Дулси. Улар Жерсида совет аскарларига ёрдам берган ягона одамлар эмасди. Бундай ҳикоялар ўнлаб бўлган ва мен одамлар уларнинг барчасини билишини ва эслаб қолишини жуда хоҳлардим».
Ўзбекистон ҳукумати бу воқеани BBC нашридан билиб олди ва Жон ва Филлис Ле Бретонларни «жасорат ва раҳм-шафқат» учун мамлакатнинг олий давлат мукофотларидан бири - «Дўстлик» ордени билан тақдирлади. Орден Дулси ва унинг укаси Алан Ле Бретонга топширилди.
