Millat ma'naviyati – barça tizimga ta'sir etuvçi eng kuçli omil

– öz haq-huquqini taniydigan va uning uçun kuraşadigan;

– öz kuçi va imkoniyatlariga tayanib, natijasini köradigan;

– atrofida sodir bölayotgan voqea-hodisalarga mustaqil munosabat bildira oladigan;

– şaxsiy manfaatlarini mamlakat va xalq manfaatlari bilan uyğun holda körib, faoliyat yuritadigan yoş avlodni voyaga yetkazişda juda qöpol kamçiliklarga yöl qöyilişiga sabab bölmoqda. Aynan şu sifat darajalariga ega bölgan yoş avlodni tarbiyalaşda ham oilaning, ham ta'lim muassasalarida faoliyat yuritayotgan ustoz-murabbiylarimizning örni katta desak, heç mubolağa qilmagan bölamiz.

Afsuski, yuqorida qayd etib ötilgan holatlar yuzasidan Hurmatli Yurtboşimiz alohida jonkuyarlik bilan aniq dalillarga asoslangan holda aytganlaridek, ayniqsa, bugungi kunda köpayib ketayotkan jinoyatning eng oddiy körinişidan tortib, oğir darajadagi jinoyatlarning asosiy katta qismini yoşlar tomonidan amalga oşirilayotgani sözimizni tasdiği, desak heç yanglişmagan bölamiz.

Xöş, şu örinda haqli bir savol tuğiladi. Bu kabi mudhiş holatlarning köpayib ketişiga nima sabab bölyapti yoki bunga kim aybdor? Bizningça, bugun yoşlarimizning tobora tubanlaşib borayotgan ma'naviy dunyoqaraşini şakllanişiga köp jihatdan hammamiz aybdormiz – oilada ota-ona, ta'lim muassasalarida ustozlar.

Bizningça, tan olib aytiş kerak-ki, bugungi kunda aynan mavjud ta'lim sifatining pastligi natijasida xususiy körinişdagi öquv markazlarini köpayişi, xususan, bu kabi markazlar aynan oliy öquv yurtlariga tayyorlov kurslarini oçilişi bunga töla izoh böla oladi. Qanday çora-tadbirlarni amalga oşiriş orqali mazkur muammolarni hal qiliş mumkin? Buning yeçimini topiş uçun fikrimizça, ta'lim-tarbiya tizimiga ta'sir körsatuvçi omillarni tuşuniş talab etiladi. Ularning içida eng muhim ahamiyat kasb etadiganlari qatorida fikrimizça quyidagilar kiradi:

• Ta'lim oliş uçun oiladagi mavjud şart-şaroitlar;
• Ta'lim jarayonida öqitiladigan adabiyotlarning saviyasi va darajasi;
• Bir sinf yoki öquv auditoriyasida tahsil oladigan öquvçilar vujudga keladigan soğlom raqobatning şakllanişi va mavjudligi;
• Ta'lim beradigan pedagoglarning ilmiy-pedagogik saviyasi va darajasi.

Yuqorida keltirib ötilgan omillarga imkon qadar izoh berişga urinib köramiz.

Bugungi kunda yurtimizda istiqomat qiladigan, jamiyatimizning negizi bölmiş oilalarning 90 95 foiz farzandlari ta'lim olişi uçun şaroitlar mavjud. Töğri hamma oilada ham farzandlarini oliy öquv yurtlarida tahsil olişi uçun imkoniyat yöqdir, lekin örta ta'lim Davlat tomonidan majburiy-bepul ta'minlanib, qonun tomondan kafolatlangan. Bir qaraganda bu omil böyiça muammo yöqdek körinadi, lekin ikkinçi tomondan esa aynan ota-onalar farzandini yaxşi kiyinib, heç kimdan kam qilmaslik uçun qilayotgan xaddan ortiq urinişlari öz farzandlariga nisbatan e'tiborsizligi oqibatida nazoratsiz qoldirilişi aynan masalaning salbiy ta'sirini namoyon qiladi. Çunki nazoratsiz qolgan bola bilib-bilmay, hayotiy tajribasi kamligidan notöğri yöllarga kirib ketişi yoki tarbiyasi juda oğir holatlarga kelib qolayotganini guvohi bölamiz.

Ikkinçi omil, ya'ni mavjud adabiyotlarning darajasi va saviyasi bugungi davr talabidan kelib çiqqan holda davlat standartlariga töla mos tarzda yaratilgan. Barça soha va mutaxassisliklar böyiça yetarli adabiyotlar topiladi. Ammo, mavjud adabiyotlarning saviyasiga töxtaladigan bölsak, birgina örta ta'lim uçun möljallangan ayrim ijtimoiy-gumanitar fanlarning öquv darsliklariga kerak bölsa har yili tuzatiş yoki qöşimça kiritilişi mualliflarning ilmiy saviyasi va darajasini yuqori emasligidan dalolat beradi. Qolaversa, darsliklarni çop etiş uçun davlat hisobidan ajratilayotgan byudjyet mablağlarini bekorga sarflanişiga ham olib kelyapti.

Uçinçi omilga töxtaladigan bölsak, soğlom raqobat bor joyda ösiş ham böladi. Davlatlar iqtisodiyotini ösişiga ham aynan iqtisodiy raqobatning mavjudligi hisobiga yuzaga keladi. Xuddi şunday holat ta'lim oliş jarayonida ham kuzatiladi. Bu omilga atrofliça izoh bermasdan uni quyidagi törtinçi omil bilan boğlab ketamiz.

Törtinçi omil töğrisida gapiradigan bölsak, aynan ta'lim berayotgan pedagoglarning darajasi va saviyasi yuqoridagi uçinçi omilga, ya'ni bir sinf yoki öquv auditoriyasida tahsil olayotgan öquvçilar örtasida soğlom raqobatni vujudga kelişi yoki umuman paydo bölmasligiga olib keladi. Çunki öqituvçilarning ilmiy darajasi yuqori bölgani bilan özi ötayotgan faniga nisbatan öquvçilarda qiziqişni uyğota olmasa, bu – öquvçilar içida soğlom raqobatni şakllanişiga olib kelmaydi. Bundan taşqari, bugun dunyo ahli e'tirof etayotgan, ilm-fan yangiliklari orqali yangiça körinişdagi interfaol usuldagi dars ötiş metodlarini yutuqlaridan köra kamçiliklari közga yaqqol taşlanib qolmoqda. Bu esa öqituvçilarning yozuv taxta (doska)laridan foydalanmay, video-proyektor uskunalari yordamida öquv maşğulotlarini olib borilişi natijasida ta'lim oluvçi va ta'lim beruvçi örtasida uziliş va böşliq vujudga kelişiga sabab bölmoqda. Lekin bu bilan yetarli darajada bilim bera oladigan öqituvçilar, şunga javoban iqtidorli, bilimga çanqoq öquvçilarni yöq demoqçi emasman. Bor, faqat umumiy foiz nuqtai nazaridan juda ham past körsatkiçni taşkil etadi.

Şu örinda ustozlarning darajasi va saviyasini yuqori bölişiga tösqinlik qilayotgan obektiv va sub'yektiv sabablari ham yöq emas. Ta'lim muassasalarida me'yoriy hujjatlarning köpligi qaysidir jihatdan ustozlarning öz ustida işlab, tajriba va malakasini oşiriş uçun juda kam vaqt qolişi yoki umuman ulgurmasligiga sabab bölmoqda. Ba'zida esa asosiy vazifa va majburiyat qolib, II darajali işlar bilan band bölişiga töğri kelmoqda. Maqsadga muvofiq bölmagan turli körinişdagi işlarning köpayib ketişi natijasida xaqli bir savol tuğiladi: «Öqituvçi öqituvçiligini qilsinmi yoki keraksiz işlarda iştirok etsinmi...?»

Ma'lumki, dunyoda har bir davlatning rivoji hamda har tomonlama yuksalişi uçun mavjud bölgan kamçiliklarni bartaraf etiş, muammolarni yeçimini topiş orqali hal qilinadi. Siyosiy muammolarni yeçimi sifatida iqtisodiyot tursa, iqtisodiy muammolarni hal qiliş uçun xöjalik muammolariga yeçim topiş zarur böladi. Xöjalik maummolarni bartaraf etiş uçun texnologik masalalar bilan şuğullaniş zarur böladi. Buni amalga işiriş uçun esa kadrlar masalasini hal etiş lozim. Kadrlar masalasi esa, öz navbatida ta'lim va tarbiya masalalariga alohida e'tibor qaratişni taqozo etadi.

Özbekiston 1991 yilda öz mustaqilligini qölga kiritib, butun dunyoga maşhur bölgan «Taraqqiyotning özbek modeli» deya e'tirof etilayotgan, beş tamoyildan biri bölgan «Davlat boş islohotçi» bölgan bölsa, bugun mustaqil Özbekiston farzandi 25 yoşdan oşdi. Qaçongaça biz Davlat mavjud muammolarga öz e'tiborini qaratadi, deb kutib yaşaymiz, qçon özimiz şu muammolarni hal qiliş uçun taşabbus körsatamiz. Bu yurt tinçligini, osoyiştaligini, xalqini farovon hayot keçirişi uçun barçamiz birdek mas'ulmiz. Buni heç kim heç qaçon çetdan kelib biz uçun qilib bermaydi.

Musayev Hasanjon